हामी सबैकाे संसारन्यूज

मुलुक आज निर्णायक मोडमा उभिएको छ। राजनीतिक अस्थिरता, सत्ता–स्वार्थ र अविश्वासको घेराभित्र थिचिएको नेपाल अब कठिन तर अपरिहार्य निर्वाचनको तयारीमा जुटेको छ। यो केवल मिति तोक्ने वा मतपेटिका राख्ने प्रक्रिया होइन, राज्यको वैधानिकता पुनःस्थापित गर्ने र जनताको सार्वभौम अधिकार व्यवहारमा उतार्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो। निरन्तरको संक्रमणले थकित नागरिक, दिशाहीन बनेका राजनीतिक दल र कमजोर बनेका संस्थामाझ निर्वाचन लोकतन्त्र बचाउने अन्तिम अवसरजस्तै देखिन थालेको छ। लोकतन्त्रको आत्मा जनताको सार्वभौम अधिकारमा निहित हुन्छ। त्यो अधिकार व्यवहारमा प्रकट हुने सबैभन्दा महत्वपूर्ण माध्यम निर्वाचन हो। नियमित, स्वतन्त्र र निष्पक्ष निर्वाचन बिना लोकतन्त्र केवल कागजी संरचना मात्र बन्छ। आज नेपालजस्तो संक्रमणकालीन समाजमा चुनाव नहुनु केवल एक प्रक्रियागत ढिलाइ होइन, यो प्रतिगमनको स्पष्ट संकेत हो।

इतिहास, सिद्धान्त र व्यवहार—तीनै कोणबाट हेर्दा निर्वाचन टार्ने वा अनिश्चित बनाउने प्रवृत्तिले देशलाई स्थायित्वतर्फ होइन, पछाडि फर्काउने खतरातर्फ धकेल्छ। लोकतान्त्रिक शासनको वैधता जनताबाट प्राप्त जनादेशमा आधारित हुन्छ। निर्वाचनमार्फत जनताले प्रतिनिधि छनोट गर्छन्, नीति र नेतृत्वको दिशा तय गर्छन्। जब चुनाव हुँदैन, शासनको वैधता कमजोर बन्छ। जनताको मत बिना सत्तामा टिकिरहने कुनै पनि संरचना अन्ततः अलोकतान्त्रिक हुन्छ। यस्तो अवस्थामा राज्यसत्ताले जनतामाथि होइन, शक्ति सन्तुलन, सञ्जाल र सौदाबाजीमाथि भरोसा गर्न थाल्छ, जसले लोकतन्त्रको आत्मालाई क्षय गर्छ ।

नेपाल लामो समयदेखि राजनीतिक संक्रमणमा रहेको देश हो। संविधान निर्माण, संघीयता कार्यान्वयन, समावेशी प्रतिनिधित्व र सुशासनजस्ता विषय अझै संस्थागत हुने क्रममा छन्। यस्तो अवस्थामा नियमित निर्वाचन संक्रमण अन्त्य गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी औजार हो। चुनावले असहमति र असन्तुष्टिलाई संस्थागत ढंगले व्यक्त गर्ने अवसर दिन्छ। सडक, आन्दोलन र अस्थिरताको विकल्प निर्वाचन नै हो। चुनाव रोकिनु भनेको संक्रमणलाई लम्ब्याउनु हो, समाधान होइन। जब सत्तामा रहेका वा सत्ता खोजिरहेका समूहहरूलाई जनमत आफ्नो पक्षमा नआउने डर हुन्छ, तब चुनाव टार्ने बहाना खोजिन्छ। कहिले कानुनी जटिलता, कहिले सुरक्षा चुनौती, कहिले आर्थिक संकट—यी सबै तर्कहरू प्रस्तुत गरिन्छन्। तर वास्तविकता के हो भने, निर्वाचन टार्ने राजनीति मूलतः जनताको निर्णयबाट भाग्ने प्रयास हो। यस्तो प्रवृत्तिले लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई कमजोर बनाउँछ र शक्तिकेन्द्रित शासनलाई बढावा दिन्छ। चुनाव नहुनु प्रतिगमन किन हो ? किनभने यसले प्राप्त उपलब्धिहरूलाई उल्ट्याउने ढोका खोल्छ। निरन्तर निर्वाचनले स्थापित गरेको प्रतिनिधिमूलक शासन, शक्ति सन्तुलन र जवाफदेहिता कमजोर हुँदा अधिनायकवादी प्रवृत्ति बलियो हुन्छ।

इतिहास साक्षी छ—जहाँ चुनाव रोकिन्छ, त्यहाँ प्रेस स्वतन्त्रता संकुचित हुन्छ, नागरिक अधिकार खुम्चिन्छ र राज्य शक्ति सीमित हातमा केन्द्रित हुन्छ। यसरी चुनाव रोक्नु भनेको लोकतन्त्रबाट अधिनायकवादतर्फको यात्रा सुरु गर्नु हो। निर्वाचन जनताको आवाज मात्र होइन, असन्तोषको सुरक्षित निकास पनि हो। चुनाव नहुँदा जनता निराश हुन्छन्, असन्तुष्टि बढ्छ र त्यसले विस्फोटक रूप लिन सक्छ। राजनीतिक सहभागिताको ढोका बन्द हुँदा मानिसहरू वैकल्पिक र कहिलेकाहीँ हिंसात्मक माध्यमतर्फ आकर्षित हुन्छन्। यसले सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकतालाई समेत खतरामा पार्छ। त्यसैले चुनाव केवल शासन प्रणालीका लागि होइन, सामाजिक स्थिरताका लागि पनि अनिवार्य छ।

जेन–जी पुस्ता र लोकतान्त्रिक अपेक्षा आजको जेन–जी पुस्ता सचेत, प्रश्नकर्ता र परिवर्तनमुखी छ। यो पुस्ता बन्द कोठामा हुने सत्ता सम्झौताभन्दा खुला प्रतिस्पर्धा र पारदर्शी निर्णय चाहन्छ। निर्वाचन नहुनु भनेको यो पुस्ताको आकांक्षामाथि कुठाराघात हो। यदि युवालाई लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट अलग गरियो भने, उनीहरू प्रणालीप्रति वितृष्ण बन्छन्। यसले दीर्घकालीन रूपमा लोकतन्त्रकै भविष्यलाई संकटमा पार्छ। संविधानले निश्चित समयभित्र निर्वाचनको व्यवस्था गरेको हुन्छ। यो केवल कानुनी बाध्यता मात्र होइन, राजनीतिक नैतिकताको प्रश्न पनि हो। संवैधानिक प्रावधान उल्लङ्घन गरेर सत्ता लम्ब्याउने अभ्यासले कानूनको शासन कमजोर बनाउँछ। जब संविधानलाई आफू अनुकूल मोड्ने वा बेवास्ता गर्ने चलन बस्छ, तब राज्य स्वयं अविश्वसनीय बन्छ।

नेपालको वर्तमान संकटको समाधान कुनै जटिल सत्ता समीकरण वा अस्थायी व्यवस्थामा छैन। यसको समाधान समयमै, निष्पक्ष र विश्वसनीय निर्वाचनमा छ। चुनावले नयाँ जनादेश दिन्छ, राजनीतिक शक्तिलाई पुनः सन्तुलित गर्छ र जनताको विश्वास पुनर्स्थापित गर्छ। असहमति भए पनि त्यसलाई मतपेटिकामार्फत समाधान गर्ने संस्कार नै लोकतन्त्रको शक्ति हो। चुनाव नहुनु भनेको केवल एउटा मिति सारिनु होइन, यो लोकतन्त्रको मेरुदण्ड भाँचिनु हो। यसले संक्रमणलाई अन्त्य गर्दैन, झन् गहिरो बनाउँछ। प्रतिगमन कुनै दिन अचानक हुँदैन, यो साना–साना बहानाबाट सुरु हुन्छ—चुनाव टार्ने, जनमत बेवास्ता गर्ने र शक्ति केन्द्रीकरण गर्ने। त्यसैले आजको स्पष्ट सत्य यही हो—चुनाव नहुनु भनेको प्रतिगमनलाई निम्तो दिनु हो। लोकतन्त्र जोगाउन, संक्रमण अन्त्य गर्न र भविष्य सुरक्षित गर्न निर्वाचन अपरिहार्य छ। अन्त्यमा,निर्वाचन लोकतन्त्रको आत्मा हो, तर खर्चिलो तडक–भडकले यसलाई खोक्रो बनाउँदै लैजान्छ।

शक्ति, पैसा र प्रदर्शनको प्रतिस्पर्धा होइन, नीति, विचार र प्रतिबद्धताको प्रतिस्पर्धा नै स्वच्छ निर्वाचनको आधार हो। जेन–जी पुस्तालाई केवल नारामा होइन, विचार निर्माण, बहस र निर्णय प्रक्रियामा सार्थक रूपमा सहभागी गराउनु आजको आवश्यकता हो। राजनीतिक दलहरूले खर्च नियन्त्रण, आचारसंहिता पालन र पारदर्शितामा नेतृत्वदायी भूमिका खेल्नुपर्छ। निष्पक्ष, सस्तो र समावेशी निर्वाचनबाट मात्र जनविश्वास पुनःस्थापित हुन्छ र लोकतन्त्र सुदृढ बन्छ।

(लेखक नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी एकता महाधिवेशन सदस्य हुन् ।)