हामी सबैकाे संसारन्यूज

पशु चिकित्सक, रुपा गाउँपालिका, कास्की नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा पशुपालन क्षेत्र स्थापित छ। देशको बहुसंख्यक जनसंख्या आज पनि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा पशुपालनमा निर्भर छ। दूध, मासु, अण्डा, ऊन, छाला जस्ता पशुजन्य उत्पादनले खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुका साथै ग्रामीण रोजगारी सिर्जना, आयआर्जन र गरिबी न्यूनीकरणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।

पशुपालन केवल आर्थिक क्रियाकलाप मात्र होइन, यो ग्रामीण समाजको जीवनशैली, संस्कार, परम्परा र भविष्यसँग गहिरोसँग गाँसिएको विषय हो। यस्तो सन्दर्भमा पशु स्वास्थ्य सेवा किसानको उत्पादन, आम्दानी, जोखिम व्यवस्थापन र आत्मनिर्भर भविष्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको अत्यन्त संवेदनशील सेवा हो। पशु रोग नियन्त्रण, प्रजनन व्यवस्थापन, पोषण सुधार र उत्पादन वृद्धि सबै पशु स्वास्थ्य सेवाको प्रभावकारितासँग सम्बन्धित छन्।

यदि पशु स्वास्थ्य सेवा कमजोर भयो भने किसानको लगानी जोखिममा पर्छ, उत्पादन घट्छ र अन्ततः राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षामै असर पर्न जान्छ। यही यथार्थलाई आत्मसात् गर्दै नेपालमा पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा क्षेत्रमा कार्यरत जनशक्तिको पेशागत अभ्यासलाई व्यवस्थित, मर्यादित र गुणस्तरीय बनाउने उद्देश्यले पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा व्यवसायी परिषद (Animal Health and Livestock Services Professionals Council – AHLSPC) को स्थापना गरिएको हो।

परिषदको स्थापना र कानुनी आधार AHLSPC को स्थापना पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा व्यवसायी परिषद ऐन, २०७९ अनुसार भएको हो। परिषदको मूल उद्देश्य पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा क्षेत्रमा कार्यरत जनशक्तिको नाम दर्ता, नियमन, प्रमाणीकरण, अनुशासन र पेशागत मर्यादा कायम गर्नु हो।

परिषदको केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौं उपत्यकामा रहने व्यवस्था गरिएको छ र यसले संघीय संरचनाअनुसार प्रदेश तथा स्थानीय तहसँग समन्वय गर्दै आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्दछ। विगतमा पशु स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रमा स्पष्ट नियमनको अभाव थियो।

पशु चिकित्सकभन्दा तलको तहमा कार्यरत पारा–भेट, पशु स्वास्थ्य सहायक, पशु सेवा प्राविधिक तथा अन्य जनशक्तिको कार्य–सीमा, दायित्व र उत्तरदायित्व स्पष्ट नहुँदा अवैज्ञानिक उपचार, औषधि दुरुपयोग, अनधिकृत सर्जरी र पेशागत मर्यादाको ह्रास जस्ता समस्या देखिँदै आएका थिए। यिनै समस्यालाई सम्बोधन गर्दै सम्पूर्ण पशु स्वास्थ्य जनशक्तिलाई एउटै नियामक छातामुनि ल्याउने ऐतिहासिक कदमका रूपमा AHLSPC को स्थापना भएको हो।

परिषदको कानुनी हैसियत र संरचना AHLSPC एक स्वशासित, संगठित र कानुनी व्यक्तित्व प्राप्त संस्था हो। परिषद्ले प्रचलित कानूनअनुसार अधिकार प्रयोग गर्ने, कर्तव्य पालना गर्ने र दायित्व निर्वाह गर्ने अधिकार राख्दछ। यसले परिषदलाई सरकारी संरचनाबाट स्वतन्त्र तर राज्य र समाजप्रति उत्तरदायी नियामक निकायका रूपमा स्थापित गरेको छ।

परिषदको संरचना समावेशी र सन्तुलित बनाइएको छ। अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, मन्त्रालयबाट मनोनित सदस्य, प्रत्येक प्रदेशका निर्वाचित प्रतिनिधि, व्यवसायीहरूको प्रतिनिधित्व, विश्वविद्यालय तथा अध्ययन संस्थाका प्रतिनिधि, नेपाल पशु चिकित्सा परिषदका प्रतिनिधि र रजिष्ट्रार (सदस्य–सचिव) को व्यवस्था गरिएको छ। महिला सहभागिता अनिवार्य गरिएको संरचनाले परिषदलाई लैंगिक रूपमा पनि समावेशी बनाएको छ।

मनोनित तथा निर्वाचित सदस्यहरूको पदावधि चार वर्षको हुने व्यवस्था गरिएको छ, जसले निरन्तरता र उत्तरदायित्व दुवै सुनिश्चित गर्दछ। नाम दर्ता, नवीकरण र वर्तमान अवस्था परिषदको सबैभन्दा महत्वपूर्ण जिम्मेवारी पेशागत नाम दर्ता र नवीकरण प्रणाली हो। परिषदमा दर्ता बिना कुनै पनि व्यक्ति पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा व्यवसाय सञ्चालन गर्न नपाउने व्यवस्था गरिएको छ। यसले अवैज्ञानिक, अनुभवहीन र गैर–पेशागत अभ्यासलाई निरुत्साहित गर्दै योग्य र प्रशिक्षित जनशक्तिलाई मात्र सेवामा संलग्न गराउने वातावरण तयार गर्दछ।

पछिल्लो उपलब्ध तथ्याङ्क अनुसार हालसम्म AHLSPC मा कुल १७,००२ जना पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा पेशाकर्मी दर्ता भइसकेका छन्। तीमध्ये १२,२०९ जना पुरुष र ४,७९३ जना महिला रहेका छन्। परिषद् स्थापनापछि छोटो अवधिमै यति ठूलो संख्यामा पेशाकर्मी दर्ता हुनु नियमन प्रणालीप्रति बढ्दो विश्वासको संकेत हो। साथै पशु स्वास्थ्य सेवामा महिला सहभागिता क्रमशः बढ्दै जानु समावेशी र सन्तुलित सेवा प्रणालीतर्फको सकारात्मक संकेत हो। नियमित नवीकरण प्रणालीमार्फत परिषद्ले पेशाकर्मीहरूलाई अद्यावधिक ज्ञान, सीप र पेशागत जिम्मेवारीप्रति उत्तरदायी बनाउने कार्य गर्दछ।

दर्ता र नवीकरण प्रक्रियालाई सेवा गुणस्तरसँग जोड्दा परिषद् कागजी निकायमा सीमित नबनी व्यवहारिक र प्रभावकारी नियामक संस्थाका रूपमा स्थापित हुन सक्छ। पेशागत आचारसंहिता, परीक्षा र प्रमाणीकरण पशु स्वास्थ्य सेवा किसानको जीविकोपार्जन, खाद्य सुरक्षा र जनस्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित भएकाले यस क्षेत्रमा उच्च नैतिकता र अनुशासन अनिवार्य हुन्छ। AHLSPC ले पेशागत आचारसंहिता निर्माण गरी त्यसको पालना अनिवार्य गराउँछ।

आचारसंहिता उल्लङ्घन गर्ने पेशाकर्मीलाई चेतावनीदेखि लिएर दर्ता निलम्बन वा खारेजीसम्मका अनुशासनात्मक कारबाही गर्ने अधिकार परिषदसँग छ। यसले सेवा प्रणालीप्रति किसानको विश्वास बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यसैगरी परीक्षा, प्रमाणीकरण र योग्यता मूल्यांकन परिषदको अर्को महत्वपूर्ण कार्य हो।

न्यूनतम दक्षता परीक्षण गरेर मात्र दर्ता दिने प्रणालीले सेवा स्तर उकास्न मद्दत गर्दछ। यसले एकातिर योग्य जनशक्ति छनोट गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ भने अर्कोतिर शिक्षा तथा तालिम दिने संस्थाहरूलाई पनि पाठ्यक्रम, प्रशिक्षण अवधि र मूल्यांकन प्रणालीमा गुणस्तर कायम गर्न बाध्य बनाउँछ। ग्रामीण पशु स्वास्थ्य सेवा र मध्यम तहका प्राविधिक नेपालको पशु स्वास्थ्य सेवा प्रणाली दशकौँदेखि पशु चिकित्सक मात्र होइन, मध्यम तहका प्राविधिक (para-vets / veterinary para-professionals) को सक्रिय भूमिकामा आधारित रहँदै आएको छ।

ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा किसानका लागि यिनै प्राविधिकहरू पहिलो सम्पर्क बिन्दु हुन्। पशु उपचार, खोप, साधारण रोग पहिचान र किसानलाई प्रारम्भिक सल्लाह दिने काम यिनै जनशक्तिले गर्दै आएका छन्। AHLSPC ले यी प्राविधिकहरूको कार्य–सीमा (Scope of Practice) स्पष्ट गरी उनीहरूको दायित्व र जिम्मेवारी निर्धारण गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।

कार्य–सीमा स्पष्ट नहुँदा गलत उपचार, अवैध सर्जरी र औषधि दुरुपयोगको जोखिम बढ्ने भएकाले परिषद्ले वैज्ञानिक आधारमा तहगत कार्य–सीमा निर्धारण गर्नुपर्छ। यसले किसानलाई सुरक्षित र भरपर्दो सेवा सुनिश्चित गर्दछ। निरन्तर पेशागत विकास (CPD) र डिजिटल प्रणाली पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा नयाँ रोग, प्रविधि, औषधि र उपचार विधि निरन्तर विकास भइरहेकाले पेशाकर्मीहरू अद्यावधिक रहनु अपरिहार्य छ। त्यसैले निरन्तर पेशागत विकास (Continuing Professional Development – CPD) लाई दर्ता नवीकरणसँग अनिवार्य रूपमा जोड्नु परिषदको दीर्घकालीन प्राथमिकता हुनुपर्छ।

तालिम, गोष्ठी, कार्यशाला र अनलाइन सिकाइ कार्यक्रमलाई CPD प्रणालीमा आबद्ध गर्दा सेवा गुणस्तरमा दीर्घकालीन सुधार आउँछ। डिजिटल प्रविधि र नवप्रवर्तन आधुनिक पशु स्वास्थ्य सेवामा अपरिहार्य बन्दै गएको छ। AHLSPC ले E-registration, E-licensing, Online CPD र Digital Complaint System लागू गर्न सके परिषद् पारदर्शी, उत्तरदायी र समयसापेक्ष बन्न सक्छ।

डिजिटल डाटाबेसले नीति निर्माण, जनशक्ति व्यवस्थापन र रोग निगरानीमा तथ्यमा आधारित निर्णय लिन सहयोग पुर्‍याउँछ। परिषदको आवश्यकता र सकारात्मक प्रभाव AHLSPC को आवश्यकता पशु स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रमा गुणस्तर, विश्वास र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्न अपरिहार्य थियो।

परिषदले योग्य जनशक्ति सुनिश्चित गरेर पशु रोग नियन्त्रण, उत्पादन वृद्धि, सुरक्षित खाद्य प्रणाली र किसान हित संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। यसले पशुपालन क्षेत्रलाई वैज्ञानिक, भरोसायोग्य र दिगो बनाउने आधार तयार गरेको छ। आगामी दिनमा गर्नु पर्ने मुख्य कार्यहरू आगामी दिनमा परिषदले दर्ता प्रणाली पूर्ण डिजिटल बनाउने, कार्य–सीमा प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने, CPD अनिवार्य गर्ने, औषधि व्यवस्थापन र एन्टिबायोटिक प्रतिरोध (AMR) नियन्त्रणमा भूमिका बढाउने, प्रदेश र स्थानीय तहसँग समन्वय सुदृढ गर्ने, महिला र युवाको सहभागिता बढाउने तथा तथ्याङ्कमा आधारित नीति सिफारिस गर्ने जस्ता कार्यमा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा व्यवसायी परिषद केवल दर्ता दिने संस्था होइन। यो पेशागत मर्यादा, सेवा गुणस्तर, किसान हित र राष्ट्रिय पशुपालन विकासको आधार स्तम्भ हो। परिषद् यदि कागजी सीमाभन्दा बाहिर निस्केर व्यवहारमा प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सक्यो भने नेपालको पशु स्वास्थ्य सेवा प्रणाली सुरक्षित, वैज्ञानिक र दिगो बन्नेछ। यसको सफलता परिषद् मात्रको नभई संघ, प्रदेश, स्थानीय तह, पेशाकर्मी र किसान सबैको साझा जिम्मेवारी हो। (लेखक सुशील अर्याल, रुपा गाउँपालिका, रुपाकोट कास्कीमा पशु चिकित्सकका रूपमा कार्यरत छन्)