हामी सबैकाे संसारन्यूज

नेपालमा, दार्शनिक परिदृश्य सनातनर बौद्ध परम्पराहरूमा गहिरोसंग जरा गाडिएको छ, र यी पूर्वीय दर्शनका धेरै प्रमुख व्यक्तित्वहरूलाई व्यापक रूपमा सम्मान र स्वीकार गरिएको छ। हुन त नेपालमा अन्य धर्म सम्प्रदाय पनि छन र उनीहरुले पूज्ने पूर्खा अथवा सम्मानित व्यक्तित्वहरु जस्तै फाल्गुनन्द, (किरात संस्कृति र सभ्यता), कपिल मुनी, पाणिनी, भृकटी, अरनिको, आदि । समाजलाई अग्रगतिमा लैजानका लागि कोही न कोही रोल मोडेलको आवश्यक्ता पर्दछ । समाजमा रोल मोडेल व्यक्तिहरू हुन्– आमाबाबु, शिक्षक, नेताहरू, वा सेलिब्रेटीहरू–जसको सकारात्मक व्यवहार, सफलता, र चरित्रले अरूलाई प्रेरणा दिन्छ र उनीहरूलाई अनुकरण गर्न मार्गदर्शन गर्दछ । व्यक्तिगत विकास, बलियो मूल्य र आकांक्षालाई बढावा दिन्छ, चाहे तिनीहरू परिचित व्यक्तित्वहरू वा दैनिक व्यक्तिहरू (प्रशिक्षकहरू, सल्लाहकारहरू, परिवार) जसले अनुशासन, लचिलोपन र सामुदायिक भावना प्रदर्शन गर्छन् । यस आलेखमा पूर्वीय दर्शनमा पथ प्रदर्शन गर्ने केही प्रमूख स्थापित विभूतिहरुको बारेमा सामान्य उदाहरणका लागि मात्र ध्यान केन्द्रीत गरिएको छ । अरुलाई नजरअन्दाज गर्न खोजिएको भने विलकूल होइन् ।

पूर्वीय दर्शनमा प्रमुख व्यक्तित्वहरू—
गौतम बुद्धः नेपालको लुम्बिनीमा राजकुमार सिद्धार्थको रूपमा जन्मेका बुद्ध सम्भवतः नेपाली दर्शनसँग सम्बन्धित सबैभन्दा प्रसिद्ध व्यक्तित्व हुन् । चार आर्य सत्य र ज्ञान प्राप्त गर्न र दुःखको अन्त्य गर्न अष्टाङ्ग मार्गमा केन्द्रीत उनको शिक्षाले बौद्ध धर्मको जग बसाल्दछ, जुन बौद्ध सम्प्रदायमा व्यापक रूपमा अभ्यास गरिन्छ।

जनकः पुरातन राज्य बिदेह (नेपालको हालको जनकपुर क्षेत्रमा अवस्थित) का दार्शनिक र बुद्धिमान शासक राजा जनक हिन्दू महाकाव्य रामायणका सम्मानित व्यक्तित्व हुन् । उनलाई भौतिक सम्पत्ति र उनको गहिरो आध्यात्मिक ज्ञानप्रति अनासक्तिको आदर्श उदाहरणको रूपमा लिइन्छ। मिथिलाका राजाहरुलाई ‘जनक थर’ भएका भन्ने परम्परा विकसित भएको थियो । जनक भन्नाले नाम नभएर राजाको उपनाम वा थर बन्न गएको थियो ।प्रसिद्ध चिनियॉ तीर्थ यात्री ह्वेनसाङले मिथिलालाई ‘चेन सुना’ भनी वर्णन गरेका थिए । त्यसैक्रममा उनले जनकपुरको पवित्रताको पनि चर्चा गरेको पाइन्छ ।

सीताः राजा जनककी छोरी र भगवान रामकी पत्नी, सीता सनातन धर्ममा एक प्रतिष्ठित व्यक्तित्व हुन्, एक आदर्श र सद्गुणी महिलाको प्रतीक। रामायणमा उनको कथा ज्ञान, सहिष्णुता र भक्तिलाई जोड दिँदै नेपाली संस्कृति र दर्शनको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ । यी त राष्ट्रले मानेका समाजका विभूतिहरु भए ।यस्ता विभूतिहरु अरु पनि छन् ।

अब हामी वर्तमान सन्दर्भमा जोड्दा समाजमा कस्ता व्यक्तिहरु पूज्य हुन्छन् भन्ने बारेमा केही विवेचना गरौं —
१.सत्यनिष्ठ व्यक्तिः जस्ले सधैं सत्य बोल्छ र असत्यबाट टाढा रहन्छ त्यस्ता व्यक्ति नै समाजमा पूज्य हुन्छन् । गौतम बुद्ध सत्यनिष्ठ भएकाले नै आजसम्म नेपाल लगायत संसारभर नै पूजनीय छन् । अहिले हाम्रो समाजमा सत्यनिष्ट व्यक्तिको खडेरी पर्न थालेको आभास ह‘ुदैछ । सत्यता भनेको आफ्नो विचार, भावना र अनुभव व्यक्त गर्नमा इमान्दार हुनुको गुण हो । यसले विकृति बिना वास्तविकतालाई सही रूपमा प्रतिनिधित्व गर्दछ । विशेष गरी व्यक्तिगत कथा कथनमा, जहाँ प्रामाणिकताले कथाकार र दर्शकहरू बीचको सम्बन्ध बढाउँछ।

२.दयालु र समानुभूतिशीलः जसले सबैप्रति माया, करुणा र सहानुभूति देखाउ‘छ त्यस्तो व्यक्ति नै समाजमा पूज्य हुन्छ । यस्ता व्यक्तिले अरुको मन जित्न सक्छन् र अप्ठ्यारो परेको बेलामा दीन दुःखीको सहारा हुन सक्छन् । दयालुता मैत्रीपूर्ण, उदार र विचारशील हुने कार्य हो, जबकि समानुभूति भनेको अर्कोको भावनाहरू बुझ्ने र साझा गर्ने क्षमता हो । एक शक्तिशाली बन्धन सिर्जना गर्दछ जहाँ समानुभूतिले प्रायः दयालु कार्यहरूलाई उत्प्रेरित गर्दछ, बलियो सम्बन्ध, राम्रो कल्याण, र अधिक सहयोगी संसारमा लैजान्छ । सांरमा, समानुभूति भनेको कसैसँग महसुस गर्नु हो, र दयालुता भनेको केहि गर्नु हो किनभने तपाईं उनीहरूसँग महसुस गर्नुहुन्छ, जसले संसारलाई कम एक्लो र बढी जोडिएको महसुस गराउँछ।

३.परिश्रमी र इमानदारः जसले आफ्नो काममा इमानदारीताका साथ मेहनत गर्छ उनीहरुको व्यक्तिगत जीवन आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र सास्कृतिक रुपमा सबल, आदरयोग्य, शक्तिशाली र समाजमा पूज्य हुन सक्छ । परिश्रमी र इमानदार व्यक्तिले अर्काको भर पर्नु पर्दैन, स्वाभिमानीपूर्वक जिउन, आफ्नै खुट्टामा उभिएर बॉच्न र समाजलाई पनि केही दिन सक्छ । जुन समाजमा श्रमको सम्मान र इमानदारीताको कदर हुन्छ त्यहॉ कहिल्यै गरिबी, दरिद्र र परनिर्भर जीवन जिउनु पर्दैन । अल्छी गर्नेले हो भाग्य खोज्ने, संघर्ष गर्नेले त भाग्य निर्माण गर्दछ । यो संसारमा सत् कर्म नै प्रगतीको सूचक हो । सनातन दर्शनले जस्तो कर्म ग¥यो उस्तै फल प्राप्त हुन्छ भत्रे कुरामा विश्वास गर्दछ ।
४.न्यायी र निष्पक्षःजसले हरेक निर्णयमा न्यायको पक्ष लिन्छ र पक्षपात गर्दैन त्यस्तोव्यक्ति नै समाजमा पूज्य हुन्छ । नागरिकहरु न्याय र निष्पक्ष विचार, आचरण, र व्यवहार गर्छन् भने त्यहॉ सामाजिक न्याय र समानतामूलक समाजको सिर्जना हुन्छ । अहिलेको समाजमा दण्डहिनता मौलाई रहेको अवस्था छ । सुशासन, आपसी समादार, सामाजिक मूल्य मान्यता, नैतिकता र अनुशासन नै समाजलाई दिशा निर्देश गर्ने संवाहकहरु हुन् ।

५.विनम्र र शिष्ट व्यवहारः जसले सफल भए पनि घमण्ड गर्दैन र सबैसंग नम्रताका साथ बोल्दछ त्यस्तो व्यक्ति नै समाजमा पूज्य हुन्छ । विनम्र र शिष्ट व्यवहारले नै समाजमा सुख, शान्ति, समृद्धि हासिल हुन सक्छ । शिक्षित, समाजसेवी, देश र जनताको भलो चाहने व्यक्ति नै विनम्र र शिष्ट व्यवहार प्रदर्शन गर्दछन् । फलेको वृक्ष नै नुहिन्छ । ज्ञानी, दार्शनिक, सच्चा राजनीतिज्ञ, प्राध्यापक, शिक्षक, वैज्ञानिक, समाज सुधारकहरुले नै अरुप्रति विनम्र र शिष्ट व्यवहार गर्दछन् ।

६.अरुको हित चाहनेः जसले सधैं देश, समाज र मानवताको हितको लागि सोच्दछ त्यस्ता व्यक्ति नै समाजमा पूजनीय हुन सक्छन् । हाम्रो सनातन पूर्वीय दर्शनमा ‘परोपकार सेवा नै धर्म’ हो भन्ने मान्यता राख्दछ । नेपालमा, सामाजिक कार्यकर्ताहरू सामाजिक न्याय, अधिकार र सामुदायिक विकासलाई प्रवद्र्धन गर्न औपचारिक शिक्षामार्फत कमजोर समूहहरू (महिला, बालबालिका, अपाङ्गता भएका, गरिब) लाई सशक्त बनाउने, गरिबी, लैङ्गिक असमानता र विपद् राहत जस्ता मुद्दाहरूमा गैरसरकारी संस्थाहरू/सरकारसँग काम गर्ने पेशेवरहरू हुन्, जबकि सामाजिक सेवाहरू संगठित प्रयासहरू (सरकार/गैरसरकारी संस्थाहरू) हुन् जसले कल्याण, सुरक्षा र पुनस्र्थापना प्रदान गर्दछन्, जसले परम्परागत समर्थनभन्दा बाहिर समाजलाई उत्थान गर्ने लक्ष्य राख्छन्, नीति, क्षमता निर्माण र जनसमुदायको परिवर्तनमा ध्यान केन्द्रित गर्छन् ।

७.धैर्यशील र क्षमाशीलः जसले कठीनाइमा पनि धर्य राख्छ र गल्ती गर्नेहरुलाई क्षमा गर्न जान्दछ त्यस्ता व्यक्ति नै समाजमा पूज्य हुन्छन् । जो आफूलाई कमजोर ठान्दछन् तीनीहरु क्षमाशील नहुन पनि सक्छन् । सबल र सक्षम व्यक्ति नै धर्यशील र क्षमाशील हुन्छन् ।

८.सकारात्मक सोंचः सकारात्मक सोंच राख्ने व्यक्तिहरु नै परोपकारी हुन्छन् र त्यस्ता व्यक्ति नै समाजमा पूज्य हुन्छन् । सकारात्मक सोंच भनेको कठीनाइले होइन, सम्भावनाले आफूलाई चलाउने शक्ति हो । परिस्थिति जति कठोर भए पनि मनलाई दृढ, शान्त र समाधानमूखी बनाएर अघि बढ्ने क्षमता नै सकारात्मक सोंच हो । यो सोंचले हारेको मानिसलाई जिताउने, कमजोरलाई बलियो बनाउने र जीवनमा असम्भव जस्तो लाग्ने कामलाई सम्भव बनाइदिने उर्जा हो । हाम्रो समाज अहिले धेरै नकारात्मक बन्दै गएको छ । यस्तो उर्जाको बोलवाला भयोभने समाजमा अशान्ति, कलह र विध्वस मचिन्छ ।

९.अध्ययनशीलः अध्ययनशीलताले मानिसलाई ज्ञानी, विवेकी र अन्वेशक बनाउ‘छ त्यस्ता व्यक्ति नै समाजमा पूजनीय हुन्छन् ।एक अध्ययन उन्मुख व्यक्ति त्यस्तो व्यक्ति हो जो संरचित शिक्षा, आत्म–अध्ययन, र निरन्तर बौद्धिक संलग्नताको माध्यमबाट ज्ञान, सिकाइ, र आत्म–सुधारको खोजीमा अत्यधिक समर्पित हुन्छ। सारमा, अध्ययन उन्मुख व्यक्तिहरू ज्ञानमा आधारित समाजको इन्जिन हुन्, जसले यसको अनुकूलन क्षमता, लचिलोपन र निरन्तर वृद्धि सुनिश्चित गर्दछ।

निष्कर्ष
नेपालमा, दार्शनिक परिदृश्य सनातनर बौद्ध परम्पराहरूमा गहिरोसंग गासिएको छ । समाजलाई अघि बढाउने कारकहरु भनेका संस्कृति, सभ्यता, दर्शन र रैथाने ज्ञान हुन् । कुनै पनि देशको विकासका लागि त्यहॉको संस्कृति, सभ्यता, रैथाने ज्ञानलाई जरा (रुटस्टक)मानेर आधुनिक विज्ञान र प्रविधिको विशिष्ट ज्ञानलाई मुना (साइन)को रुपमा कलमी गरियो भने त्यो विकास दिगो हुन्छ । स्थानीय ज्ञान, शिप र प्रविधिमा आधारित विकास नै सर्वसाधारण जनताको जन जीवनमा लोकप्रिय हुन्छ ।दिगो विकास हुने भनेको समुदायबाट स्विकार्य, आर्थिक रुपमा लागत प्रभावकारीता र सास्कृतिक रुपमा सुपाच्य हुनु हो । दाताको स्वार्थमा लादिएका कुनै पनि विकासे परियोजनाहरु स्थानीय स्तरमा स्विकार्यताको अभावमा असफल भएका धेरै उदाहरणहरु सुन्न, देख्न र अनुभव गर्न पाइएको छ ।

हाम्रो देशको समाज, संस्कृति, सभ्यता, चेतना स्तर, हावापानी, माटो, भूगोल सुहाउँदो नभएका कुनै पनि कुरा दिगो हुन सक्दैनन् । नेपालमा विभिन्न क्षेत्रमा फैलिएको रोल मोडेलले सामान्यतया महत्वपूर्ण चुनौतिहरूको बाबजुद लगनशीलता, अखण्डता, सामाजिक उत्तरदायित्व र राष्ट्रिय विकासमा कडा जोड दिन्छ। तिनीहरूको प्रभावले उदाहरणद्वारा नेतृत्व गर्ने महत्वलाई प्रकाश पार्छ । अन्ततः यी व्यक्तिहरूले नेपालमा सकारात्मक सामाजिक परिवर्तन र व्यक्तिगत महत्वकांक्षाका लागि शक्तिशाली उत्प्रेरकको रूपमा काम गर्छन्, जसले समर्पण, लचिलोपन र बृहत्तर भलाइप्रति प्रतिबद्धता, सम्मानित नेता र रोल मोडेलको परिभाषित विशेषताहरू हुन् भनेर देखाउँछन् । जुन समाजका नागरिकले आफ्नो भाषा, संस्कृति, सभ्यता, दर्शन, रैथाने ज्ञान र प्रविधिको आदर सत्कार गर्दैनन् त्यो समाजले आफ्नो मौलिक पहिचान गुमाउँछ, परिणामस्वरुपः त्यो समाज मरे तुल्य हुनेछ । आफ्नो मौलिक पहिचान कायम राख्न व्यापक रुपमा जन चेतना जागृत हुन आवश्यक छ । अस्तु ।