हामी सबैकाे संसारन्यूज

१. पृष्ठभूमि
बीपी सडक निर्माणको अर्थराजनीतिमा शक्ति, धन, र नीतिगत निर्णयहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । यस सडकको निर्माणले आर्थिक विकास र संचार सुविधामा सुधार गर्ने लक्ष्य राखेको छ, तर यसमा राजनीतिक हस्तक्षेप, निर्माण अनुबंधमा अनियमितता, र स्थानीय समुदायको अस्वीकृति पनि देखिन्छ । बजेट विनियोजन, राजनीतिक दलहरूको लाभ, र निर्माण कम्पनीहरूको भूमिकाले यसको निर्माण एक राजनीतिक उपलब्धि बनेको देखिन्छ । यसले निर्माणको गुणस्तर र समग्र विकासमा चुनौतीहरू ल्याउँछ । यो लोकमार्गको नाम नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता बीपी कोइरालाको नाममा राखिएको छ । यसले यस परियोजनालाई स्वाभाविक रूपमा नेपाली कांग्रेसको विशेष राजनीतिक स्वामित्वसँग जोड्दछ । सन् २०१५ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाको पालामा जापानले यो लोकमार्ग हस्तान्तरण गरेको थियो । नेपालमा सडक निर्माणको अर्थराजनीति, बी.पी. लोकमार्गको इतिहास, यसका फाइदा–बेफाइदा र प्रभावबारे विस्तृत विवरण तल प्रस्तुत गरिएको छः

२. नेपालमा सडक निर्माणको अर्थराजनीति
नेपालमा सडक निर्माण केवल पूर्वाधार विकास मात्र नभई एक शक्तिशाली राजनीतिक उपकरण पनि हो । सन् १९५६ देखि प्रत्येक विकास योजनामा सडकलाई प्राथमिकता दिइएको छ । ग्रामीण क्षेत्रमा सडक पुग्नुलाई ‘विकास’ र ‘आधुनिकीकरण’को मुख्य मापन मानिन्छ । राजनीतिक दलहरूले निर्वाचनका बेला सडक निर्माणलाई प्रमुख वाचा बनाउने गर्छन् । सडक निर्माणमा वैदेशिक सहायतामा जापानी अनुदानको ठूलो भूमिका छ । यद्यपि, केही ठाउँमा स्थानीय टाठाबाठा र ठेकेदारहरूको स्वार्थले सडकको गुणस्तरभन्दा पनि निर्माणलाई प्राथमिकता दिइन्छ । सडक सञ्जालले राज्यको भौगोलिक पकड बलियो बनाउँछ । यो छिमेकी मुलुकहरूसँगको कूटनीतिक सम्बन्ध र व्यापारिक स्वार्थसँग पनि जोडिएको हुन्छ । एउटा महत्वपूर्ण कुरा के छ भने जति सडक निर्माण भएका छन् ती पूर्वाधार विकास हुन् । तर यी सडक सञ्जाललाई अर्थतन्त्रसंग व्यवस्थित रुपमा जोड्न नसकिएको हु‘दा जनताको आय स्तर उकास्न सकिएको देखिदैन । यो कुरा राज्यका नीति नियम, दिर्घकालीन योजना, वार्षिक कार्यक्रम तथा बजेट विनियोजनमा प्रष्टसंग आउनुपर्छ ।

३. बी.पी. लोकमार्गको निर्माण सम्पन्नता
यो आयोजना सन् १९५८ मा परिकल्पना गरिए पनि, निर्माण कार्य औपचारिक रूपमा नोभेम्बर १९९६ मा सुरु भएको थियो । दुई दशकको निर्माण अवधिपछि, यो लोकमार्ग मार्च २०१५ (चैत २०७१) मा पूर्ण रूपमा सम्पन्न भयो । जापान सरकारले यो १६० किलोमिटर लामो सडक (बनेपा–बर्दिबास) ३ जुलाई २०१५ मा नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण गरेको थियो । यसको निर्माणमा जापानी सहयोग नियोगको अनुदान छ ।

४. बीपी सडकले स्थानीय जनजीवनमा पारेको प्रभावहरू

बीपी सडकले स्थानीय जनजीवनमा पारेको प्रभावहरू यसप्रकार छन्ः
सकारात्मक प्रभावहरू
– यात्रामा सहजताः सडकले काठमाडौंलाई पूर्वी नेपालसँग जोड्ने दूरी र यात्रा समय घटाएको छ । पहिले सिन्धुली–बर्दिबास हुँदै जानुपर्ने बाध्यता हटेर बीपी लोकमार्गले समय र खर्च दुवै कम गरेको छ ।
– स्थानीय व्यापार–व्यवसायमा सुधारः सडकले चुरे पहाडी क्षेत्रका स्थानीय वस्तु (तरकारी, फलफूल, गाईभैंसी उत्पादन) को बजार पहुँच बढाएको छ, जसले कृषकको आयमा वृद्धि गरेको छ ।
– पर्यटन प्रवद्र्धनः यो सडक सुनकोशी, रोशी तटबन्ध, र चुरे पहाडको प्राकृतिक सौन्दर्य हुँदै जाने भएकाले आन्तरिक पर्यटनमा केही प्रभाव पारेको छ ।
– यो लोकमार्ग सिन्धुलीगढी युद्ध संग्राहलय नजिकैबाट जाने भएकाले स्थानीय पर्यटन प्रवद्र्धन गर्न ठूलो योगदान गरेको देखिन्छ ।

नकारात्मक प्रभावहरू
– वातावरणीय क्षतिः चुरे क्षेत्र (जैविक र भूगर्भीय रूपमा संवेदनशील) मा सडक खन्दा पहिरो, माटो कटान, र नदी प्रदूषण बढेको छ । खासगरी सुनकोशी र रोशी नदीमा ढुंगा–गिट्टीको उत्खनन्ले जलजीवन प्रभावित भएको छ ।
– स्थानियको विस्थापनः सडक निर्माणका लागि जग्गा अधिग्रहण गर्दा कतिपय स्थानीय विस्थापित भएका छन्, तर पर्याप्त क्षतिपूर्ति र पुनर्वासको व्यवस्था भएको देखिँदैन ।
– सुरक्षा जोखिमः पहाडी भिरालो भू–भागमा सडक बनेकाले पहिरो र दुर्घटनाका घटनाहरू बढेका छन् । वर्षातको मौसममा सडक अवरुद्ध हुने समस्या धेरै छ ।
– महँगो यातायातः कतिपय ठाउँमा सडकको गुणस्तर राम्रो नभएकाले यातायात लागत अझै पनि उच्च रहेको स्थानीय व्यवसायीहरू बताउँछन् ।

५.पूर्वाधार विकास, भू–राजनीति र आर्थिक रूपान्तरण
बीपी राजमार्ग (सिन्धुली सडक) निर्माण नेपालको पूर्वाधार विकास, भू–राजनीति र आर्थिक रूपान्तरणको एउटा विशिष्ट उदाहरण हो । यसको राजनीतिक अर्थतन्त्रलाई देहायका बुँदाहरूमा व्याख्या गर्न सकिन्छः

५.१ भू–राजनीतिक र सामरिक महत्वः
चीन–भारत सन्तुलनः बीपी राजमार्गले काठमाडौंलाई सिधै पूर्वी तराई (बर्दिबास) सँग जोड्छ । ऐतिहासिक रूपमा, नेपालले यसलाई चीन वा भारतको प्रभावभन्दा बाहिर, जापानको अनुदानबाट निर्माण गराएर एउटा सन्तुलन कायम गरेको थियो । यो लोकमार्गले त्रिभुवन राजपथको विकल्पका रूपमा काम गर्दछ, जसले गर्दा भारतमाथि निर्भरता कम भएको छ । तर यो लोकमार्गको उद्देश्य साना तथा मझौला सवारी साधन मात्र चलाउने हिसाबले निर्माण भएको बुझिन्छ । किनभने यस क्षेत्रको भू—वनावट वातावरणीय हिसाबले अति नै संवेदनशील छ ।

५.२ वैदेशिक सहायता र विकासः
यो १९९५ देखि २०१५ सम्म करिब २० वर्षको अवधिमा जापानको २६ अर्ब जापानी येन (करिब २१.५ अर्ब नेपाली रुपैयाँ) अनुदानमा बनेको हो । यस निर्माणमा ‘शटक्रिट’ र ‘जियोटेक’ जस्ता नवीन प्रविधिहरू नेपालमा पहिलो पटक प्रयोग गरिए, जसले नेपाली इन्जिनियर र ठेकेदारहरूको क्षमता बढाएको छ ।

५.३ सामाजिक–आर्थिक रूपान्तरणः
काठमाडौंदेखि पूर्वी तराईसम्मको दुरी र यात्राको समय उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ (करिब ४ घण्टासम्म बचत) ।
सिन्धुली, रामेछाप, ओखलढुङ्गा र काभ्रेका ग्रामीण क्षेत्रहरू सिधै तराई र काठमाडौंसँग जोडिए, जसले कृषि उपजको बजारीकरण र स्थानीयको जीवनस्तरमा सुधार ल्याएको छ । यो सडकले पहाडी जिल्लाहरूमा विकासको ढोका खोलेको मानिन्छ, यद्यपि यसले जग्गाको मूल्यमा तीव्र वृद्धि र अनियोजित सहरीकरण पनि निम्त्याएको छ ।

५.४ राजनीतिक अस्थिरता र चुनौतीः
२० वर्षको लामो निर्माण अवधिमा नेपालको अस्थिर राजनीति, माओवादी द्वन्द्व र कर्मचारीतन्त्रमा हुने परिवर्तनले निर्माण कार्यमा ढिलाइ भएको थियो । भिरालो र कमजोर भू–बनोटका कारण निर्माणका क्रममा पहिरो र सडक भासिने समस्याहरू आए, जसले प्राविधिक चुनौती थपेको थियो ।

५.५ वर्तमान राजनीतिक अर्थतन्त्रः मर्मत र पुनर्निर्माणः
अत्यधिक सवारी चाप र प्राकृतिक प्रकोप विशेष गरी २०८१ को बाढीले गर्दा यो सडक बारम्बार बन्द हुने र ठूलो मर्मत खर्च लाग्ने गरेको छ । क्षतिग्रस्त खण्डहरू पुनर्निर्माण गर्न फेरि पनि जापानको अनुदान र नेपाल सरकारको बजेट प्रयोग भइरहेको छ । अझै नेपालले यो लोकमार्गको मर्मत संभार तथा दिगो व्यवस्थापन गर्न नसक्नु दुःखलाग्दो पक्षको रुपमा हेर्न सकिन्छ । सडक अनुगमनको अभावमा क्षमताभन्दा बढी भार बोकेका टिपरहरूले सडकको आयु घटाएको र क्रसर व्यवसायीहरूको दबाबमा स्थानीय प्रशासनले नियमन गर्न नसकेको गुनासोहरू छन् ।
सारमा, बीपी लोकमार्ग निर्माण नेपालको विकासको राजनीतिमा वैदेशिक सहायता कसरी प्रयोग हुन्छ भन्ने उत्कृष्ट उदाहरण हो । यसले काठमाडौं र पूर्वी तराईको आर्थिक दूरी मात्र घटाएन, बरु दुर्गम क्षेत्रहरूलाई मुख्यधारमा ल्याउन पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ, तर सडकको सुरक्षा र दिगोपन अहिलेको मुख्य अर्थराजनीतिक चुनौती नै भएको छ ।

६. बी.पी. करिडोरमा आएका आर्थिक अवसरहरू
भकुण्डेवेशी, नेपालथोक, झाङ्गाझोली रातामाटा, मुलकोट, खाल्टे, खुर्कोट, सिन्धुलीमाढी, धुलिखेल जस्ता स्थानहरू सहरका रूपमा विकसित भएका छन् । जुनार, दुग्धजन्य पदार्थ, अन्नबाली र तरकारीका लागि काठमाडौं र तराईको बजार खुलेको छ । सडक निर्माण र सञ्चालन पछि साना होटल, रेष्टुरेन्ट र यातायात व्यवसायमा रोजगारी सिर्जना भएको छ । खुर्काेट, सिन्धुली लगायतका क्षेत्रमा आर्थिक तथा सामाजिक परिवर्तनहरू स्पष्ट रुपमा देखिएका छन् । बजारको पहुँचले गर्दा स्थानीय मानिसहरूको जीवनस्तरमा सुधार र सडक किनारमा जग्गाको मूल्य अत्यधिक बढेको छ । कच्ची घरहरूको ठाउँमा पक्की घरहरू बनेका छन्, विशेष गरी खुर्कोट आसपासमा यो परिवर्तनका संकेतहरु प्रष्ट रुपमा देख्न सकिन्छ । यस क्षेत्रमा शिक्षा र स्वास्थ्यमा पनि निकै सुधार आएको कुरा अवलोकन गर्दा अनुभव गर्न सकिन्छ । तर जति विकास हुनु पर्ने हो सो अनुरुप भने हुन सकेको देखिदैन । सरकारले लोकमार्गको करिडोरमा आर्थिक विकासका गतिविधिहरु जति केन्द्रीत गर्नु पर्ने थियो सो भने हुन नसकेकै हो । यसतर्फ राज्यको ध्यान पुग्नु पर्ने देखिन्छ । सुरुमा सडकको केन्दबाट दायॉ बायॉ पन्ध्र मिटर छोडेर घर निर्माण गर्न पाइने व्यवस्था थियो, तर पछि थप छ मिटर ‘सेट व्याक एरिया’ छोड्नु पर्ने भत्रे कुरा सुनिन्छ । यसो भएमा सडक छेउका धेरै घरहरु भत्काउनु पर्ने अवस्था आउन सक्छ । यसबाट धेरै जनता चिन्तित भएको देखिन्छ । तर सडकको केन्द्रबाट दायॉ बायॉ पन्ध्र मिटर जो छोडिएको छ त्यो नै यातायातका साधन सञ्चालन हुन काफी छ । किनकि यो सडकको उद्देश्य ठूला गाडीहरु चलाउनु होइन् । वातावरणिय रुपमा संवेदनशील रहेको यस क्षेत्रमा दुई लेन भन्दा बढी सडक बढाउने संभावना कमै देखिन्छ ।

७. दिगो विकास वा वातावरणमैत्री प्रविधिको चुनौतीहरू
सडक निर्माण गर्दा ठूलो मात्रामा रुख कटान र जमिन खनिएकाले पहिरोको जोखिम बढेको छ । जापानी प्रविधिमा बनेको भाग बाहेक अन्यत्र ‘ग्रीन रोड’ अवधारणा पालना नहुँदा दिगोपनमा प्रश्न उठेको छ । खनेको माटो उचित ठाउँमा व्यवस्थापन नगर्दा खोलानाला पुरिने र पहिरो जाने गरेको छ । प्रायगरी रोशी खोलाको भागमा हरेक साल बाढी पहिरोले ठूलो क्षति हुने गरेको छ । परिणामस्वरुप आवत—जावत गर्न कष्ट हुने गरेको कुरा सर्वविदितै छ । त्यसैले वि.पि. लोकमार्गको डिजाइन मै समस्या भएको देखिन्छ । अबका दिनमा यस प्रकृतिका सडक डिजाइन गर्दा नदी किनाराभन्दा केही माथि नदी प्रवाहसमेतलाई ध्यानमा राखी सुरक्षित स्थानबाट दिगो निर्माण कार्य हुन जरुरी छ ।

८.निष्कर्ष
बी.पी. लोकमार्ग नेपालको विकासमा एक महत्वपूर्ण कोशेढुङ्गा हो, जसले काठमाडौं र तराईको दूरी मात्र घटाएन, मध्य–पहाडको अर्थतन्त्रलाई पनि जोडेको छ । यद्यपि, वातावरणीय प्रभाव र पहिरोको जोखिमले यो सडकको दिगोपनमा चुनौती थपेको छ । अबका दिनमा यस्ता सडकहरूको निर्माण गर्दा प्राविधिक, वातावरणीय र सामाजिक पक्षलाई ध्यान दिई दिगो र सुरक्षित पूर्वाधारमा लगानी गर्नु नै उत्तम विकल्प हो । बीपी लोकमार्गले नेपालको पूर्व–पश्चिम जोडाइमा ठूलो सुधार गरे पनि यसले वातावरणीय र सामाजिक चुनौतीहरू पनि उत्पन्न गरेको छ । तत्कालीन यात्रा र व्यापारिक सहजता त भएको छ, तर दीर्घकालीन रूपमा चुरे संरक्षण र स्थानीय जीविकाको सन्तुलन कायम राख्न चुनौतीपूर्ण देखिन्छ । भौगोलिक रूपमा संवेदनशील क्षेत्रमा सडक खन्दा ‘कट एण्ड फिल’ प्रविधि र बायोइन्जिनियरिङ उपयोगी मानिन्छ । स्थानीय कच्ची सडकको व्यवस्थापन बिना मुख्य राजमार्गको दिगोपन असम्भव देखिन्छ । सडक निर्माण मात्र गर्नु ठूलो कुरा होइन । मुख्य कुरा सडकलाई अर्थतन्त्रसंग प्रत्यक्ष रुपमा जोड्न सक्नु प¥यो अनि मात्र रोजगारी सिर्जना, र देश र जनताको आय स्तरमा बढोत्तरी हुन सक्दछ । व्यवसायीक कृषि, पशुपालन, माछापालन, जडिबुटी, घरेलु उद्योग, होटल व्यवसाय, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य आदिमा जबसम्म रुपान्तरण हुदैन तबसम्म ग्रामीण अर्थतन्त्र मजबूत हुन सक्दैन् । यसको लागि तीनै तहका सरकार, नीति निर्माता, योजनाकार, कार्यान्यनकर्ता र स्वयं जनता सचेत, संगठीत र उत्पादन बढाउन संघर्षशील हुनैपर्छ । अब स्वाभिमान अर्थतन्त्रको विकास नगरीकन राज्य सञ्चालन गर्ने छुट कसैलाई छैन । अस्तु ।