सुशील अर्याल
नेपाल एक कृषि प्रधान देश हो। यहाँको जनसंख्याको ठूलो हिस्सा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर छ। कृषकहरूको जीवनस्तर, देशको खाद्यान्न सुरक्षा, रोजगारी र ग्रामीण अर्थतन्त्रको आधार नै कृषि हो। तर परम्परागत कृषि प्रणाली, सीमित स्रोत साधन, ज्ञानको कमी र आधुनिक प्रविधिको पहुँच नहुँदा कृषकहरूको उत्पादन र आम्दानी अपेक्षानुसार हुँदैन। यही समस्यालाई समाधान गर्न कृषि प्रसार एक महत्त्वपूर्ण उपायको रूपमा देखा पर्छ।
कृषि प्रसार भनेको कृषकलाई आधुनिक कृषि प्रविधि, नयाँ बिउ, मल, सिंचाइ, रोग नियन्त्रण, पशुपालन र माछापालन सम्बन्धी ज्ञान र जानकारी उपलब्ध गराउने प्रक्रियालाई जनाउँछ। यसको उद्देश्य कृषकको क्षमता वृद्धि गर्नु, उत्पादन सुधार गर्नु र जीवनस्तर उकास्नु हो। नेपालमा कृषि प्रसारको आवश्यकता विभिन्न कारणले बढी देखिन्छ। पहिलो कारण, देशमा भू–भाग र भौगोलिक विविधता उच्च छ।
पहाडी, हिमाली र तराई–मधेसका भेगमा बाली, पशुपालन र कृषि अभ्यास फरक–फरक छन्। यही कारणले प्रत्येक क्षेत्रको कृषकले भौगोलिक र मौसम अनुसार अनुकूलित ज्ञान आवश्यक पर्छ। उदाहरणका लागि, उच्च पहाडी भेगमा आलु, मकै र दलहनको उत्पादनको लागि विशेष माटो संरक्षण प्रविधि आवश्यक छ भने तराईमा धान र तरकारीको उत्पादनमा आधुनिक सिंचाइ प्रणालीको महत्व बढी हुन्छ। दोस्रो कारण, आधुनिक कृषि प्रविधि र उपकरणको पहुँच धेरै कृषकसम्म छैन। नयाँ बिउ, मल र सिंचाइ प्रविधि उपलब्ध भए पनि धेरैजसो किसानले परम्परागत प्रणालीमै सीमित छन्।
परम्परागत प्रणालीले उत्पादनमा स्थायित्व ल्याउन सक्दैन र वातावरणीय जोखिमहरू बढाउँछ। तेस्रो कारण, कृषकहरूले आफ्नो उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउने, मूल्य निर्धारण गर्ने र लागत घटाउने बारेमा पर्याप्त जानकारी पाउँदैनन्। यी सबै चुनौतीलाई समाधान गर्न कृषि प्रसार एक आवश्यक माध्यम हो।
कृषि प्रसारले कृषकको उत्पादन क्षमता बढाउने सिधा प्रभाव पार्छ। आधुनिक बिउ र मलको सही प्रयोग, रोग नियन्त्रण र सिंचाइ प्रविधिको ज्ञानले धान, गहुँ, मकै, तरकारी र फलफूलको उत्पादनमा प्रत्यक्ष वृद्धि गर्न सक्छ। यदि किसानले परम्परागत तरिकाले खेती गर्छन् भने उत्पादन कम हुने मात्र होइन, जोखिम पनि बढ्छ। तर आधुनिक कृषि प्रणाली अपनाउँदा उत्पादन मात्र बढ्दैन, दिगो कृषि अभ्यास पनि सुनिश्चित हुन्छ। यसरी कृषकको जीवनस्तर सुधार हुन्छ र उनीहरूले आफ्नो परिवारको पोषण, स्वास्थ्य र शिक्षा सुधार गर्न सक्छन्। कृषि प्रसारको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष रोजगारी सिर्जना हो।
आधुनिक कृषि प्रविधि अपनाउँदा केवल खेतीमा मात्र होइन, पशुपालन, माछापालन, फलफूल र तरकारी प्रशोधन, कृषि उद्योग र बजार व्यवस्थापनमा पनि रोजगारीको अवसर सिर्जना हुन्छ। नेपालमा युवाहरूको रोजगारी समस्या गम्भीर छ।
कृषि प्रसारमार्फत उनीहरूलाई नयाँ कृषि व्यवसाय, ससाना उद्योग वा सहकारीमा सहभागी गराउन सकिन्छ। यसले गाउँ स्तरमा रोजगारी बढाउँछ र आर्थिक आत्मनिर्भरता विकास गर्छ। उदाहरणका लागि, गाउँपालिकाहरूले स्थानीय युवालाई प्रशिक्षण दिएर उच्च मूल्यका तरकारी, दूध उत्पादन र माछापालन व्यवसायमा संलग्न गराएका छन्, जसले युवा स्वरोजगारमा प्रत्यक्ष सुधार ल्याएको छ। अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आर्थिक विकास र आत्मनिर्भरता हो। कृषि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो। ग्रामीण भेगमा कृषकहरूको उत्पादन वृद्धि, प्रविधि अपनाउने क्षमता र बजारसम्म पहुँचले देशको आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउँछ।
आधुनिक कृषि प्रविधि र ज्ञानले कृषकलाई उत्पादन र आम्दानी दुवै बढाउन मद्दत गर्छ। यसले खाद्यान्न आत्मनिर्भरता मात्र सुनिश्चित गर्दैन, तर कृषकको आर्थिक स्थिति मजबुत बनाउँछ, जसले ग्रामीण समृद्धि र सामाजिक स्थायित्वमा पनि योगदान पुर्याउँछ।
उदाहरणका लागि, स्याङ्जा जिल्लामा गल्याङ नगरपालिका ११ जिमुवा मा आलु तथा खाद्यान्न बालीको बीउ उत्पादन सम्बन्धी तालिम र प्रदर्शनी जस्ता प्रसार विधिले कृषकलाई आधुनिक बाली अपनाउन प्रेरित गर्यो। उच्च उत्पादन हुने बिउको वितरण र प्रशिक्षण कार्यक्रमले लगभग ७० प्रतिशत कृषकलाई थप उत्पादन र आम्दानी बढाउन सहयोग गरेको तथ्यांक उपलब्ध छ। यसरी कृषि प्रसारले केवल उत्पादन वृद्धि मात्र नभई कृषकको आत्मविश्वास, जोखिम व्यवस्थापन र बजार पहुँचमा पनि सुधार ल्याउँछ। कृषि प्रसारले खाद्यान्न सुरक्षा सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
नेपालमा धान, गहुँ, मकै, दाल र तरकारीको उत्पादन पर्याप्त र सन्तुलित हुनुपर्छ। कृषकलाई नयाँ बाली, रोग प्रतिरोधी जात र आधुनिक खेती प्रविधि सिकाउनाले उत्पादन स्थिर हुन्छ र देशमा खाद्यान्न अभावको जोखिम कम हुन्छ। यसले आपतकालीन अवस्थामा पनि नेपाली जनसंख्यालाई पर्याप्त खाना उपलब्ध गराउने सुनिश्चितता दिन्छ। विगतका वर्षमा बाढी, डढेलो वा अकालका कारण केही क्षेत्रमा उत्पादन कम भएको थियो, तर कृषि प्रसारमार्फत नयाँ प्रविधि अपनाउने किसानहरूले चुनौतीहरू सामना गर्न सकेका थिए। साथै, पर्यावरणीय संरक्षणमा कृषि प्रसारको योगदान पनि ठूलो छ।
आधुनिक कृषि अभ्यासमार्फत माटो संरक्षण, जैविक मल प्रयोग, सिँचाइ र जल व्यवस्थापनको ज्ञान दिइन्छ। यसले परम्परागत कृषि प्रणालीबाट हुने माटो ह्रास, जलाशयको क्षति र रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोग घटाउँछ।
दिगो कृषि अभ्यासको माध्यमबाट न केवल उत्पादन वृद्धि हुन्छ, तर प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण पनि सुनिश्चित हुन्छ। उदाहरणका लागि, तराईका केही स्थानीय तहले जैविक मल र कम्पोस्ट प्रयोग प्रोत्साहित गरेर माटोको उर्वरता बढाएका छन् र रासायनिक मलको प्रयोग ३० प्रतिशतले घटाएका छन्। नेपालमा कृषि प्रसारको सफलता विशेष गरी स्थानीय तहमा यसको कार्यान्वयनमा निर्भर छ। स्थानीय तह, जस्तै गाउँपालिका र नगरपालिकाहरू, कृषकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा हुन्छन्। यसले कृषकलाई आवश्यक प्रशिक्षण, उपकरण, बिउ र मल समयमै उपलब्ध गराउन सहज बनाउँछ।
स्थानीय तहले प्रत्येक क्षेत्रको भौगोलिक, मौसम र उत्पादन प्रणाली अनुसार अनुकूलित कृषि प्रविधि र ज्ञान प्रदान गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, पहाडी भेगमा मकै र आलुको उत्पादन बढाउन सिंचाइ र रोग नियन्त्रण प्रविधि आवश्यक हुन्छ भने तराईमा धान र तरकारीको आधुनिक प्रणाली अपनाउन जरूरी हुन्छ।
स्थानीय तहले कृषकसँग प्रत्यक्ष संवाद र प्रशिक्षणको माध्यमले कृषकको क्षमता वृद्धि गर्दछ। कृषकहरूलाई समूहमा प्रशिक्षण दिइने, अनलाइन र प्रत्यक्ष मार्गदर्शन उपलब्ध गराउने जस्ता कार्यले उनीहरूको ज्ञान बढाउँछ। यसले नयाँ प्रविधि अपनाउन सजिलो बनाउँछ र कृषकमा आत्मविश्वास पनि विकास हुन्छ। स्थानीय तहको अर्को भूमिका स्रोत व्यवस्थापन हो। मल, बिउ, सिँचाइ सामग्री र आधुनिक उपकरणको वितरण स्थानीय तहले सहज बनाउँछ।
कृषकले सरकारी अनुदान, प्रशिक्षण र सुविधा सजिलै पाउँछन्, जसले उत्पादन वृद्धि र आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्छ। साथै, स्थानीय तहले कृषक समूह र सहकारी मार्फत समूहिक खेती र सहकारी व्यवस्थापन प्रोत्साहन गर्न सक्छ। यसले बजारसम्म पहुँच बढाउँछ र उत्पादनको मूल्य निर्धारणमा किसानलाई बल दिन्छ। सरकारी नीतिहरूको कार्यान्वयनमा पनि स्थानीय तहको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।
विभिन्न सरकारी योजना, अनुदान र प्रोत्साहन कार्यक्रमलाई कृषकसम्म पुर्याउन स्थानीय तहले प्रत्यक्ष मार्गदर्शन गर्छ। यसले कृषकलाई नयाँ बाली, पशुपालन वा माछापालन परियोजना सुरु गर्न प्रेरित गर्छ। साथै, स्थानीय तहले कृषकका समस्या बुझेर सम्बन्धित निकायमा जानकारी पुर्याउँछ, जसले नीति निर्माणमा सहयोग पुर्याउँछ। स्थानीय तहमा कृषि प्रसारको सफलता केवल उत्पादन वृद्धि मात्र होइन, सामाजिक विकाससँग पनि जोडिन्छ।
प्रशिक्षण प्राप्त कृषकले नजिकका साथीहरू, छिमेकी र समुदायलाई पनि ज्ञान हस्तान्तरण गर्छन्। यसले सामूहिक विकास र सामाजिक सशक्तिकरणलाई प्रोत्साहन गर्छ। उदाहरणका लागि, स्याङ्जा र कास्कीका केही गाउँपालिकाहरूले स्थानीय कृषकलाई आधुनिक बाली र पशुपालनमा प्रशिक्षित गरेर समुदायको आम्दानी र रोजगारीमा प्रत्यक्ष सुधार ल्याएका छन्। अन्ततः, नेपालमा कृषि प्रसार र स्थानीय तहको भूमिका समृद्धि, स्थायित्व र आत्मनिर्भरताको आधार बनेको छ।
स्थानीय तहले कृषकसँग प्रत्यक्ष काम गर्दै, उनीहरूको समस्या बुझेर र समाधान प्रदान गरेर दिगो कृषि अभ्यास र ग्रामीण समृद्धि सुनिश्चित गर्न सक्छ। कृषि प्रसारले उत्पादन मात्र बढाउँदैन, ग्रामीण अर्थतन्त्र, रोजगारी, खाद्यान्न सुरक्षा, वातावरणीय संरक्षण र सामाजिक सशक्तिकरण पनि सुनिश्चित गर्छ।
नेपालको ग्रामीण भेगमा कृषि प्रसारको महत्त्व अझै बढी छ। यहाँका किसानहरू परम्परागत अभ्यासमा सीमित छन् र आधुनिक प्रविधि र ज्ञानको पहुँच कम छ। कृषि प्रसारमार्फत आधुनिक बिउ, मल, सिंचाइ, रोग नियन्त्रण र बजार व्यवस्थापनको ज्ञान उपलब्ध गराउँदा उनीहरूको उत्पादन क्षमता वृद्धि हुन्छ। यसले उनीहरूको जीवनस्तर सुधार्छ, आर्थिक आत्मनिर्भरता बढाउँछ र देशको समग्र आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउँछ।
स्थानीय तह, विशेष गरी गाउँपालिका र नगरपालिकाहरू, कृषकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा भएर कृषकलाई आवश्यक प्रशिक्षण, उपकरण, बिउ र मल समयमै उपलब्ध गराउँछ। यसले उत्पादनमा वृद्धि मात्र होइन, दिगो कृषि अभ्यास, पर्यावरणीय संरक्षण र सामाजिक विकास पनि सुनिश्चित गर्छ।
स्थानीय तहले कृषक समूह र सहकारीको माध्यमबाट बजार पहुँच बढाउँछ र उत्पादनको मूल्य निर्धारणमा बल दिन्छ। यसरी, स्थानीय तह र कृषि प्रसारको समन्वयले नेपालमा दिगो कृषि र ग्रामीण समृद्धि सुनिश्चित गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। लेखक सुशील अर्याल पशु चिकित्सक रुपा गाउँपालिका, रुपाकोट, कास्कीमा कार्यरत छन् ।
वि.सं.२०८२ फागुन ४ सोमवार १६:०८ मा प्रकाशित
