हामी सबैकाे संसारन्यूज

नेपालको सिन्धुली, रामेछाप, ओखलढुङ्गा र खोटाङका केही भागहरू जस्ता वर्षा छाया क्षेत्रहरू पहाड (महाभारत पर्वतमाला) को छेउमा (डाउनवाइन्ड) सुक्खा क्षेत्रहरू हुन् जहाँ ओसले भरिएको मनसुनी हावा उठ्न बाध्य हुन्छ, हावाको छेउमा वर्षा हुन्छ भने तल झर्दा सुक्खा हुन्छ, जसले गर्दा कम वर्षा हुने गर्छ । यो क्षेत्र “महादेवको अगेनो” भएकोले पानी कम पर्ने गरेको भन्ने उक्ती जनमानसमा घर गरिरहेको पाइन्छ । तर वैज्ञानिक कारण अर्कै छ ।

यसको मुख्य कारणहरूमा महाभारतश्रृङ्खलाले मनसुनको आद्र्रता रोक्नु हो । सुनकोसी नदीको आसपास रहेको यस क्षेत्र काठमाण्डौं आहोर दोहोर गर्न वि.पी. लोकमार्गले यातायातको सगमता छ । यस क्षेत्रमा उत्पादित कृषि उपज खासगरी धान, मकै, गहु‘, तरकारी, फलफुल, पशुपंछीपालन, दुध तथा दुग्धजन्य पदार्थको व्यापारका लागि दुवानी गर्न सजिलो छ । महाभारत श्रृङ्खलाबाट उत्पत्ति भई वहने साना नदीहरुले बनाएका मलिला फॉटमा सुनकोसी नदीको पानी लिफ्ट सिचाइमार्फत उपयोग गरेर व्यवसायिक कृषि उत्पादन गर्ने सम्भावना प्रचुर रहेको छ । हिमालबाट उत्पत्ति हुने पवित्र सुनकोसी नदी (कौशिकी नदी) र यसका सहायक नदीहरु यस क्षेत्रका अटुट जलप्रवाहका स्रोत भए पनि आर्थिक उन्नतीका लागि भरपुर उपयोग हुन सकेको छैन ।

वर्षा छाया क्षेत्र भनेको के हो?
वर्षा छाया पर्वत श्रृङ्खलाको लवार्ड (सुरक्षित, डाउनवाइन्ड) छेउमा सुक्खा क्षेत्र हो, जसले हावाको (हावाको सामना गर्ने) छेउको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा कम वर्षा प्राप्त हुन्छ । यो ओरोग्राफिक लिफ्टको कारण हुन्छः ओसिलो हावालाई पहाडले बाध्य पार्छ, चिसो पार्छ, र हावाको छेउमा वर्षा वा हिउँ छोड्छ भने सुक्खा हावालाई अर्को छेउमा तल झार्छ । ओरोग्राफिक लिफ्टिङ तब हुन्छ जब चलिरहेको हावाको द्रव्यमानलाई भौगोलिक अवरोधमाथि उकास्न बाध्य पारिन्छ, जस्तै पहाड, जसले यसलाई चिसो बनाउँछ, घनीभूत गर्दछ, बादलहरू बनाउँछ, र प्रायः हावाको छेउमा वर्षा छोड्छ, एक हरियाली, भिजेको अबस्था सिर्जना गर्दछ, जबकि लवार्ड पक्ष धेरै सुख्खा हुन्छ, “वर्षा छाया” बनाउँछ ।
सिन्धुली, रामेछाप, ओखाल्डुङ्गा र खोटाङ, काभ्रेपलान्चोक र उदयपुरको केही भागहरु वर्षा छाया क्षेत्रमा पर्दछन् । यी जिल्लाहरू मुख्य महाभारत श्रृङ्खला र कम हिमालयको उत्तर÷उत्तर–पूर्वमा अवस्थित छन् । नेपालको अधिकांश वर्षा ल्याउने दक्षिणपश्चिम मनसुनले पहिले महाभारत र शिवालिक श्रृङ्खलाको दक्षिणी ढलानमा भारी वर्षा गराउँछ । हावाले यी उत्तरी उपत्यकाहरू (छेउको छेउमा) पुग्दासम्म यसले आफ्नो अधिकांश आद्र्रता गुमाएको हुन्छ, जसले सुख्खा “छाया” प्रभाव सिर्जना गर्दछ ।

कारणहरू
माउन्टेन ब्यारियरः महाभारत श्रृङ्खलाले बङ्गालको खाडीबाट आउने ओसले भरिएको मनसुनी हावालाई रोक्ने विशाल पर्खालको रूपमा काम गर्दछ । त्यसैले सुनकोसी नदीका आसपास प्रायः गर्तिर भेग—झाङ्गाझोली रातमाटा, मूलकोट, खाल्टे चैनपुर, खुर्कोट, देउरालटार, ग्वालटार, बेतेनी, सेलेघाट, विर्ता, सान्ने, सित्खा, भिरपानी, हलेसी, आदि भूभाग वर्षा छायॉ क्षेत्रमा पर्दछन् ।
आद्र्रता ह्रासः दक्षिणी ढलानहरूमा (तराई, भित्री तराई) भारी वर्षा हुन्छ । यस क्षेत्रमा घना वन जङ्गल, बढी आद्रता हुनाले सोही अनुरुपका बाली नाली उब्जाउने गरिन्छ ।

सुख्खा हावाको अवतरणः रिज पार गर्ने हावामा ओसिलोपन कम हुन्छ र यो तल झर्दा तातो हुन्छ, जसले रामेछाप, सिन्धुलीको सुनकोसी नदीको किनार, ओखाल्डुङ्गा र खोटाङ जस्ता क्षेत्रहरूमा बादलको आगमन र वर्षालाई रोक्छ । तर नेपालको महाभारत शृङ्खलाको दक्षिणी भागमा मुख्यतया ओरोग्राफिक लिफ्टका कारण बढी वर्षा हुन्छ । ग्रीष्म मनसुन (जुन–सेप्टेम्बर) को समयमा बङ्गालको खाडीबाट ओसले भरिएको हावाले यी दक्षिणी ढलानहरूमा पहिले प्रहार गर्छ । किनकि महाभारत श्रृङ्खलाले महत्वपूर्ण भौतिक अवरोधको रूपमा काम गर्दछ, यसले यस न्यानो, ओसिलो हावालाई माथि उठ्न, चिसो र घनीभूत गर्न बाध्य पार्छ, जसले गर्दा यसको दक्षिणी हावाको दिशामा भारी वर्षा हुन्छ ।

उच्च वर्षाका लागि प्रमुख कारकहरू
ओरोग्राफिक अवरोधः २,७५० मिटरको उचाइमा पुग्ने महाभारत श्रृङ्खलाले मनसुन परिसंचरणका लागि प्राथमिक अवरोधको रूपमा काम गर्दछ । जब हावा पहाडहरूमाथि माथि जान्छ, घट्दो तापक्रमले वर्षाका रूपमा आद्र्रता गुमाउँछ ।
मनसुन हावाको दिशाः नेपालको वार्षिक वर्षाको लगभग ८०% गर्मी मनसुनको समयमा हुन्छ। यी हावाहरू दक्षिण÷दक्षिणपूर्वबाट उत्तरतर्फ यात्रा गर्छन् यसरी, दक्षिणी ढलानहरू (हावाको छेउमा) हावाले उत्तरी छेउमा पार गर्नु अघि धेरै मात्रामा आद्र्रता प्राप्त गर्दछ ।
उचाइ चुचुराहरूः अधिकतम वर्षा सामान्यतया पूर्वी र मध्य नेपालमा २,००० देखि २,५०० मिटरको बीचमा हुन्छ, जहाँ महाभारत श्रृङ्खला सबैभन्दा प्रमुख छ। यी दक्षिणी ढलानहरूमा अवस्थित लुमले जस्ता क्षेत्रहरूले प्रायः देशमा सबैभन्दा बढी मासिक र वार्षिक वर्षा रेकर्ड गर्छन् ।
वर्षा छाया प्रभावः जबसम्म मनसुनका बादलहरू महाभारत र ग्रेट हिमालयन श्रृङ्खलाका अग्ला चुचुराहरू पार गर्छन्, उनीहरूले आफ्नो अधिकांश आद्र्रता बगाएका हुन्छन् । यसले उत्तरी ढलान र भित्री उपत्यकाहरूलाई वर्षाको छायामा छोड्छ, जसको परिणामस्वरूप शुष्क वा अर्ध–मरुभूमिको अवस्था हुन्छ ।

क्षेत्रीय भिन्नताहरू (२०२५ को तथ्याङ्क अनुसार)
पूर्व बनाम पश्चिमः पूर्वी नेपाल बङ्गालको खाडीको नजिक छ र सामान्यतया पश्चिमको तुलनामा बढी वर्षा हुन्छ।सेप्टेम्बर २०२५ मा, नेपालमा सामान्य वर्षाको १२२.३% प्राप्त भयो, भारी वर्षा दक्षिणी ढलान र फेदमा केन्द्रित रहेको छ। उदाहरणका लागि, अगस्ट २०२५ मा, दक्षिणी ढलानमा रहेको कास्की जिल्लाको लुमले स्टेसनले मासिक भारी १,३१४.९ मिमी वर्षा रेकर्ड गरेको थियो, जबकि उत्तरी जोमसोम स्टेसन (वर्षा छायाँमा) ले ४६.४ मिमी मात्र रेकर्ड गरेको पाइएको छ ।

समाधानका उपायहरु
वर्षा जल सङकलन संरचनाः (कुण्ड, पोखरी) मार्फत पानी सङकलन गर्न सकिन्छ । यो प्रविधि यस क्षेत्रमा खासै उपयोग गरिएको छैन ।
खडेरी प्रतिरोधी बालीहरूः सुक्खा अवस्थाका लागि उपयुक्त कोदो, फापर, मकै र विशिष्ट तरकारीहरूलाई बढावा दिनु पर्छ ।
साना सिंचाइः पानी संरक्षण गर्न ड्रिप सिंचाइको व्यवस्था गर्नु पर्छ । यो पानी किफायती तरीकाले सिंचाइ प्रयोग गर्ने आधुनिक बैज्ञानिक प्रविधी हो ।
वृक्षारोपणः माटोको आद्र्रता सुधार गर्न सुख्खा अवस्थाको सामना गर्न सक्ने विरुवाहरू रोप्ने । यसतर्फ केही काम भए पनि पर्याप्त कार्यक्रम भएको देखिदैन । तर सही ढङ्गले वन संरक्षण गर्न सकेको खण्डमा वनले ढाकेको क्षेत्र बढाउन सकिन्छ । ग्रामीण बस्तीहरु सडकको क्षेउमा सर्ने परिपाटी बढ्दै गएकाले र सहरीकरण हुनेक्रम तीव्र हुनाले जङ्गल क्षेत्र बढेकै पाइएको छ ।
समुदायमा आधारित व्यवस्थापनः स्थानीय जलस्रोत व्यवस्थापन योजना अनरुप सिंचाई सुविधाको प्रबन्ध गर्नु पर्छ । यसो गरेमा किसानको सहभागीता वृद्धि भई योजनाको दिगोपना हुने देखिन्छ ।

कृषिको दृष्टिकोणबाट वर्षा छाया क्षेत्रका सबल र अवसर पक्षहरु
वर्षा छाया क्षेत्रहरू–पर्वत श्रृङ्खलाको छेउमा रहेका क्षेत्रहरू हुन् जसले हावाको छेउमा भन्दा उल्लेखनीय रूपमा कम वर्षा प्राप्त गर्दछ जसले कृषिका लागि एक सवल र अवसरहरूको एक अलग सेट प्रदान गर्दछ । जबकि शुष्कता एक प्राथमिक बाधा हो, स्थिर मौसम ढाँचा र आधुनिक व्यवस्थापन प्रविधिहरूको संयोजनले यी क्षेत्रहरूलाई उच्च–मूल्य खेतीका लागि उपयुक्त बनाउँछ ।

वर्षा छाया क्षेत्रको कृषिका सवल पक्षहरु
कम रोग र कीट दबावः सुख्खा मौसमले स्वाभाविक रूपमा धेरै आद्र्रताले ढुसी र ब्याक्टेरिया रोगहरूको प्रसारलाई सीमित गर्दछ जुन आद्र्र वातावरणमा फस्टाउँछ । यसले जडिबुटी र कीटनाशकहरूको लागत कम गर्न सक्छ ।
नियन्त्रित वृद्धि अवस्थाहरूः सिँचाइसँग जोडी गर्दा, वर्षा छाया क्षेत्रहरूले पानी वितरणमा सटीक नियन्त्रणको लागि अनुमति दिन्छ । यस सटीक खेतीले वर्षामा आधारित क्षेत्रहरूको तुलनामा उच्च गुणस्तरको उत्पादन र अधिक पूर्वानुमानयोग्य फसल चक्रहरू निम्त्याउन सक्छ ।
माटो पोषक तत्व प्रतिधारणः भिजेको हावाको ढलानको विपरीत जहाँ भारी वर्षाले पोषक तत्वहरू माटोमा गहिरो छोड्छ (पोषक तत्व–कम पोडजोलिक माटो सिर्जना गर्दछ) । वर्षा छाया माटोले प्रायः खनिजहरू बढी प्रभावकारी रूपमा राख्छ, यद्यपि उनीहरूलाई लवणता निर्माण रोक्न व्यवस्थापन आवश्यक पर्दछ ।

खेतीका फाइदाहरूः परिपक्वता अवधिमा कम वर्षाले गहुँ जस्ता अन्नका लागि मोल्ड र सड्न सक्ने जोखिम कम गर्छ र पाकेको फललाई क्षति हुनबाट रोक्छ। यसले घाममा सुकाउने जस्ता फसल पछिका प्रक्रियाहरूलाई पनि सरल बनाउँछ ।

कृषिका अवसर : विशेष र उच्च मूल्यका बालीहरू
भिटिकल्चर र अर्चार्डहरूः अङ्गुर र फल बगानहरू (भूइकटहर, अम्बा, अङ्गुर, खुर्पानी) उच्च सूर्यको प्रकाश र नियन्त्रित आद्र्रताको कारण वर्षा छाया क्षेत्रहरूमा प्रायः फस्टाउँछन् ।
जलवायु–प्रतिरोधी मुख्य वालीहरूः जुनेलो, बाजरा,गहत, मस्याङ्ग, मास, रहरर मटर जस्ता खडेरी–सहिष्णु बालीहरू खेती गर्ने ठुलो अवसर हुन्छ ।
औषधीय र औद्योगिक बालीहरूः एलोभेरा (निर्यातका लागि) र ड्रागन फल जस्ता शुष्क अनुकूल बिरुवाहरू यी क्षेत्रहरूका लागि आर्थिक रूपमा लाभकारी हुन सक्छन् ।
बेमौसमी बाली उत्पादनः धेरै क्षेत्रहरूमा, सुख्खा मौसम÷वर्षा छाया अवधि हो जब स्मार्ट किसानहरूले प्रिमियम मूल्यहरू प्राप्त गर्न सक्छन् किनभने ताजा उत्पादनहरू अन्यत्र दुर्लभ हुन्छन् ।
नवीकरणीय ऊर्जा एकीकरणः यी सुख्खा क्षेत्रहरूको विशिष्ट उच्च सौर्य विकिरणले सुनकोसी नदीबाट सौर्य–संचालित सिँचाइ र खेतमा ऊर्जा उत्पादनको लागि महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्दछ ।
जल संचयन र व्यवस्थापनः यी क्षेत्रहरू उपलब्ध आद्र्रताको प्रत्येक थोपालाई अधिकतम बनाउन ड्रिप सिँचाइ, छापो, र वर्षा जल संचयन प्रणाली जस्तै जलाशय/ट्याङ्की निर्माण प्रमुख उपाय हुन् ।
पुनर्योजी र जैविक खेतीः शुष्क अवस्थाहरूले जैविक अभ्यासहरूलाई सहयोग गर्न सक्छ किनभने कम कीटको दबाबले कृतिम सामग्रीहरूको आवश्यकतालाई कम गर्दछ । माटोको माइक्रोबायोम स्वास्थ्य सुधार गर्ने पुनर्योजी प्रविधिहरूले यी परिदृश्यहरूमा पानी प्रतिधारणलाई अझ बढाउन सक्छ ।

वर्षा छाया क्षेत्रहरूका लागि प्रमुख बालीहरूको सारांश (२०२५)
श्रेणी उपयुक्त फसलहरू
अन्नः जुनेलो, बाजरा, धान, गहुँ, मकै, कोदो,काउनी (सिँचाइ सहित) आदि ।
कोसे बालीहरूःमटर (कालो आँखाको मटर),बदाम, मेथी, ज्वानो, गहत, भटमास, चना, मुसुरो, रहर, हनी बीन्स आदि ।
तरकारीहरूः भिन्डी, काउली, बन्दा, फर्सी, प्याज, गाजर, लसुन, टमाटर (सिँचाइ सहित) ।
फलफुलः अम्बा, केरा, भूइकटहर, रुख कटहर, ऑप, लिची, कागती, एभोकाडो, ड्रागन फल आदि ।
जरा बालीः आलु, मुला, गाजर, पीडालु, सिमल तरुल (कासाभा) आदि ।
पशुपालनः गाई, भैसी, बाख्रा, कुखुरापालन आदि ।

वर्षा छाया क्षेत्रका किसानहरूको आर्थिक विकासका चुनौती
वर्षा छाया क्षेत्रका किसानहरू–पहाडको छेउमा रहेका क्षेत्रहरू जहाँ उल्लेखनीय रूपमा कम वर्षा हुन्छ–पानीको अभाव र माटोको क्षतिको कारण गम्भीर आर्थिक चुनौतिहरूको सामना गर्छन् । सन् २०२५ सम्म, जलवायु परिवर्तनले यी मुद्दाहरूलाई तीव्र बनाएको छ । अप्रत्याशित मौसम ढाँचामा आएको परिवर्तनले बारम्बार बाली विफलता निम्त्याएको छ ।

आर्थिक तथा वातावरणीय चुनौती
निरन्तर पानीको अभावः सीमित वर्षा प्राथमिक अवरोध हो । सन् २०२४–२०२५ मा, केही क्षेत्रहरूले–६८% को रूपमा कम वर्षा विसङ्गतिहरू रेकर्ड गरे, जसले माटोको आद्र्रताको गम्भीर कमी र बालीको तनाव निम्त्यायो ।
माटोको ह्रासः रासायनिक सामग्रीहरूमा अत्यधिक निर्भरता र आद्र्रताको कमीले गम्भीर रूपमा प्रभावित वर्षा छाया क्षेत्रहरूमा उत्पादकत्वमा १५–३०% ड्रप निम्त्याउँछ ।
उच्च लागत र कम प्रतिफलः डिजेल, मल र बिउका लागि बढ्दो मूल्य, उत्पादनका लागि स्थिर बजार मूल्यका साथ, प्रायः साना धारकहरूलाई ऋणको चक्रमा फस्छन् ।
श्रम अभाव र बुढेसकालको जनसङ्ख्याः राम्रो अवसरका लागि सहरी क्षेत्रमा युवाहरूको बसाइँसराइले बुढेसकालको खेती गर्ने जनसङ्ख्यालाई छोड्छ जसले शारीरिक रूपमा माग गर्ने कार्यहरूसँग सङ्घर्ष गर्दछ ।
प्राविधिक बाधाहरूः जबकि जलवायु–लचिलो प्रविधिहरू अवस्थित छन्, उच्च लागत र डिजिटल पूर्वाधारको अभावले प्रायः साना किसानहरूलाई अपनाउनबाट रोक्छ ।

वर्षा छायॉ क्षेत्रको कृषि विकास रणनीतिहरू
यी क्षेत्रहरूमा आर्थिक विकासका लागि परम्परागत विधिहरूबाट जलवायु–स्मार्ट, उच्च–मूल्य प्रणालीहरूमा प्रतिमान परिवर्तन आवश्यक छ ।
१. जल व्यवस्थापन नवीनताहरू
स्मार्ट सिचाइः आधारभूत ड्रिप प्रणालीभन्दा पर एआई–संचालित प्लेटफर्महरूमा सर्दै जसले वास्तविक–समय माटोको आद्र्रता र मौसम डेटामा आधारित पानी प्रदान गर्दछ ।
वर्षा जल सङ्कलनः महत्वपूर्ण सुख्खा अवधिका लागि पानी सुरक्षित गर्न खेत पोखरी र सामुदायिक संरचनाहरूमा लगानी गर्ने ।

२. जलवायु प्रतिरोधी फसल
खडेरी–सहिष्णु प्रजातिहरूः जिन–सम्पादित र परम्परागत रूपमा उच्च उत्पादन दिने बीजहरू अपनाउने जसले पानीको तनावमा स्थिरता कायम राख्छ ।
बाली विविधीकरणः धान जस्ता पानी–गहन मुख्य वस्तुहरूबाट दाल, तिलहन र बाजरा (पोषक–अनाज) मा स्थानान्तरण ।

३.माटोको स्वास्थ्य बढाउँने
पुनर्योजी अभ्यासहरूः माटोको पानी समात्ने क्षमता सुधार गर्न नो–टिल खेती, कभर क्रपिङ, र जैविक कम्पोस्टिङ कार्यान्वयन गर्ने ।
जैव उर्वरकः पोषक तत्वको अवशोषण बढाउन र महँगो रासायनिक मलहरूमा निर्भरता कम गर्न माइक्रोबियल सामग्रीहरूको प्रयोग गर्ने ।

४. वित्तीय र बजार एकीकरण
सामूहिक मोलतोलः साना धनीहरूलाई ऋण र उच्च मूल्यको बजारमा पहुँच गर्न मद्दत गर्न किसान उत्पादक सङ्गठनहरूलाई सुदृढ पार्ने ।
डिजिटल प्लेटफर्महरूः पारदर्शी मूल्य खोज र प्रत्यक्ष बिक्रीका लागि ई–नाम (नेपालमा) वा यस्तै राष्ट्रिय बजार जस्ता उपकरणहरू प्रयोग गर्ने ।

प्रमुख सरकारी सहायता योजनाहरू
लचिलोपनलाई किफायती बनाउनका लागि सरकारहरूले बढ्दो अनुदानहरू जम्मा गरिरहेका छन ।
सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने सिँचाइका लागि अनुदानः सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने सिँचाइ पम्पका लागि ६०% सम्म अनुदान, बिजुली र डिजेलको लागत घटाउने ।
बाली बीमा योजनाः एक व्यापक फसल बीमा योजना हो जसले मौसमसँग सम्बन्धित क्षतिहरूबाट जोगाउँछ।
लक्षित वर्ग तथा क्षेत्रमा कृषि अनुदानः सूक्ष्म सिँचाइ प्रणाली (ड्रिप÷स्प्रिंकलर) र श्रम निर्भरता कम गर्न विशेष कृषि मेसिनरीका लागि अनुदानको व्यवस्था गर्ने ।
ब्याज अनुदान योजनाहरूः साना धारकहरूको लागि अनुदानित दरहरूमा (प्रायः ४% प्रति वर्ष) कृषि–ऋण उपलब्ध गराउने ।

निष्कर्ष
वर्षाको छाया प्रभाव नेपालको मध्य पहाडमा एक महत्वपूर्ण जलवायु विशेषता हो, जसले सिन्धुली, रामछाप, ओखलढुुंङ्गा र खोटाङ जस्ता जिल्लाहरूमा पानीको अभाव सिर्जना गर्दछ । दिगो समाधानहरू अनुकूलन र स्रोत दक्षतामा केन्द्रित गर्नु पर्ने हुन्छ । पानीको अभाव विरुद्ध लचिलोपन निर्माण गर्न र खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक प्रविधिहरूसँग संयोजन गरेर अभ्यास गर्नु पर्छ । यस क्षेत्रमा बाहै मास वहने अटुट नदीहरु रहे पनि खासै उपयोग हुन सकेको दैखिदैन । यस क्षेत्रमा हाल सडकको सुविधा राम्रो भएकाले व्यवसायिक कृषि तथा पशुपालनमार्फत किसानको आय आर्जन बढाउन सक्ने यथेष्ट संभावना छ । यसको लागि स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार र संघीय सरकारको पहलमा योजनाबद्ध ढङ्गले परियोजना नै सञ्चालन गर्नु पर्ने देखिन्छ । बागमती प्रदेश सरकारको दोस्रो आवधिक योजनामा “वर्षा छाया” परेको यस क्षेत्र प्राथमिकता प्राप्त योजनाहरुमा परेको भए पनि काम भने हुन सकेको देखिदैन । यसको क्रियान्वयनका लागि सम्बन्धित तह र तप्काका जनता तथा राजनीतिक नेताहरुले सक्रियता देखाउनु पर्ने आवश्यक्ता छ । अस्तु ।