हामी सबैकाे संसारन्यूज

मनोवैज्ञानिक र सामाजिक विशेषताका आधारमा मानिसहरूको वर्गीकरण गर्ने तरिका नै “साइकोग्राफिक प्रोफाइलिङ्ग” हो । यसले मानिसहरूको सोच, मूल्यमान्यता, जीवनशैली र रुचि बुझ्न सघाउँछ । मनोगत लक्षण विश्लेषण मानिसहरूको रुचि, मूल्य, प्रेरणा, डर र व्यवहारलाई बुझ्ने तरिका हो । यसलाई १९७० मा बजार विभाजनको रूपमा विकास गरिएको थियो । यसको सिद्धान्त भनेको व्यक्तिको बाह्य विवरण जस्तै उमेर, लिङ्ग भन्दा आन्तरिक चिन्ताका आधारमा बुझ्नु हो । नेपालमा यसले युवा पीढीको विचार र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याएको छ । सोशल मिडिया र डिजिटल अभियानद्वारा यसले नेपाली समाजलाई अन्तर्राष्ट्रिय विचार, सामाजिक आन्दोलन, र व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामा झुकाएको छ । चुनौतीहरूमा डेटा विश्वासयोग्यता, सांस्कृतिक भिन्नता र नैतिकताको घटना समावेश छन् । अहिले नेपालमा यसले राजनीतिक अभियान, ब्रान्डिङ र सामाजिक बदलावमा प्रभाव जमाउँदै छ । मानिसहरूको केवल उमेर वा लिङ्ग मात्र नभई उनीहरूको आन्तरिक भावना र प्रवृत्तिलाई बुझ्न कम्प्युटर प्रविधिको विकाससँगै यो विधि थप परिष्कृत हुँदै गयो । यस अवधारणालाई व्यावसायिक र व्यावहारिक रूप दिन इम्यानुअल डेमबी जस्ता बजार अनुसन्धानविद्हरूको ठुलो योगदान रहेको छ । यसका उद्देश्यहरु यस प्रकार छन् :
लक्षित समूहको आन्तरिक उत्प्रेरणा र भावना पत्ता लगाउने ।
उनीहरूको सोचाइ अनुसार उपयुक्त सन्देश वा प्रभाव सिर्जना गर्ने ।
सामाजिक तथा राजनीतिक व्यवहार परिवर्तन गर्न सहजीकरण गर्ने ।

ऐतिहासिक विकासक्रम
नेपालमा मनोगत लक्षण विश्लेषणको विकास औपचारिक रूपमा करिब १०–१५ वर्ष देखि भएको मान्न सकिन्छ । यद्यपि यसको प्रयोग अलि पहिलेदेखि नै भए पनि, यसलाई व्यवस्थित रूपमा प्रयोग गर्न थालेको भने सन् २०१० पछि मात्र हो । यसको विकासक्रम यसप्रकार छः
२०६० को दशक (सन् २००३–२०१३): यस समयमा पारम्परिक बजार अनुसन्धान र साधारण मिडिया सर्वेक्षणहरू मात्र हुने गर्दथे । मनोगत लक्षण विश्लेषणको अवधारणा त्यति व्यवहारिक थिएन ।
२०७० को दशक (सन् २०१३–२०२३): फेसबुक, ट्विटर, टिकटक, युट्युब जस्ता सोशल मिडिया प्लेटफर्मको व्यापक विस्तारले गर्दा डिजिटल मनोगत विश्लेषणको सम्भावना बढ्यो । यो समयमा राजनीतिक दलहरूले पनि बजार अनुसन्धान र लक्षित प्रचार अभियानमा यसको उपयोग गर्न थाले ।
विगत ५–६ वर्ष (सन् २०१९ पछि): डिजिटल मार्केटिङ एजेन्सीहरू, स्टार्टअपहरू, र राजनीतिक अभियान संचालकहरूले प्रयोगकर्ताको अनलाइन गतिविधि, रुचि, र अन्तरक्रियाको विश्लेषण गरी लक्षित सन्देश प्रवाह गर्न थाले । यसरी, नेपालमा मनोगत लक्षण विश्लेषणको विकास हालसम्म लगभग १०–१५ वर्ष पुरानो हो, र यो अझै सुरुवाती चरणमा रहेको देखिन्छ ।

सिद्धान्त
मानिसहरूको बाह्य पेसा वा आयभन्दा उनीहरूको आन्तरिक विश्वास, डर, आकांक्षा र मूल्यमान्यताले निर्णय लिने प्रक्रियालाई बढी प्रभाव पार्छ । मनोगत विभाजनको सिद्धान्तले मानिसहरूका मूल्य, आचरण, रुचि, जीवनशैली र विचारहरू बुझेर व्यवहार पूर्वानुमान गर्छ । राजनीति, सामाजिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा यसले विशिष्ट समूहहरूसँग सम्पर्क गर्न मद्दत गर्छ । साइकोमेट्रिक वा साइकोग्राफिक प्रोफाइलको मुख्य आधार मानव मनोभावना, व्यक्तिगत गुण, मूल्य, र जीवनशैली हो । यो विधि मानिसको उमेर वा वर्गजस्ता बाह्य कुराभन्दा उनीहरूको सोचाइ, डर, आकांक्षा र भावनात्मक प्रेरणामा आधारित हुन्छ । यसले मानिसको स्वभावलाई पाँच भागमा बाँड्छः ती हुन् खुलापन, कर्तव्यनिष्ठा, बहिर्मुखीपन, सहृदयता, र मानसिक अस्थिरता÷संवेदनशीलता । मानिसहरूले आफ्नो समय कसरी बिताउँछन्, उनीहरूलाई के कुरामा रुचि छ, र राजनीति वा समाजप्रति उनीहरूको धारणा कस्तो छ भन्ने विश्लेषण गरिन्छ । मानिसका आधारभूत प्रेरणा र उनीहरूसँग उपलब्ध साधनस्रोतका आधारमा उनीहरूको व्यवहार अनुमान गरिन्छ ।

विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग
राजनीतिक क्षेत्रमा मतदाताहरूको भावनात्मक र मनोवैज्ञानिक कमजोरी वा बलिया पक्ष पत्ता लगाइन्छ । जस्तैः अत्यधिक संवेदनशीलता/तनाव भएका मतदाताहरूलाई डर वा सुरक्षासँग सम्बन्धित राजनीतिक विज्ञापनहरू देखाएर आकर्षित वा त्रसित पारिन्छ । खुला सोच भएकाहरूलाई परिवर्तन र विकासका मुद्दाहरू देखाएर प्रभाव पारिन्छ ।
सामाजिक अभियान वा जनचेतना फैलाउँदा मानिसहरूको धारणा र मूल्यमान्यतालाई ध्यान दिइन्छ । जस्तैः कुनै सामाजिक सुधार वा स्वास्थ्यसम्बन्धी अभियान जस्तै खोप लगाउने वा वातावरण संरक्षण सफल पार्न कुन समुदायको विश्वास कस्तो छ बुझेर सोही अनुसारको सन्देश प्रवाह गरिन्छ ।

सास्कृतिक आबद्धता र पहिचानका विषयमा मानिसहरू कसरी भावनात्मक रूपमा जोडिएका हुन्छन् भन्ने बुझ्न यो उपयोगी हुन्छ । जस्तैः सांस्कृतिक मूल्य र परम्पराप्रति उच्च सहृदयता वा आबद्धता भएका समूहहरूलाई उनीहरूको पहिचान र परम्पराको सम्मान गर्ने किसिमका सांस्कृतिक कार्यक्रम वा आख्यानमार्फत प्रभावित गरिन्छ ।

प्रक्रिया र विधि
नेपालमा डिजिटल डेटा, अनलाइन सर्वेक्षण, सोशल मिडिया प्रतिक्रिया र समूहगत छलफलमार्फत मानिसका रुचिको विश्लेषण गरिन्छ । फेसबुक, टिकटक र युट्युबजस्ता प्लेटफर्मका एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताका भावना, कमेन्ट र सेयरलाई ट्र्याक गरी समूह विभाजन गर्छन् । नेपालमा परम्परागत राजनीतिक तथा सामाजिक सोचबाट बाहिर निस्किएर युवाहरूले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र डिजिटल अधिकारको वकालत गर्न थालेका छन् । भ्रष्टाचार र असमानताबृद्धिको सवालमा युवाहरूमा सामूहिक असन्तोष र प्रश्न गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । हरेक कुराप्रति आलोचनात्मक प्रश्न गर्नु राम्रो कुरा हो ।

नेपालमा नवयुवा आन्दोलन
नेपालमा देखिएका युवाकेन्द्रित आन्दोलनहरूमा डिजिटल माध्यम र वैकल्पिक सञ्जालको प्रयोगमार्फत युवा भावनालाई सही ढङ्गले गोलबन्द गरियो । सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध र युवा बेरोजगारीप्रतिको तीब्र आक्रोशले गर्दा मनोवैज्ञानिक रूपमा युवाहरू एकताबद्ध भएर परिवर्तनको पक्षमा उभिए । नवयुवा पीढी (सन् १९९७ पछि जन्मिएकाहरू) नेपालमा मनोगत लक्षण विश्लेषणको एक प्रमुख लक्ष्य र प्रभावकर्ता दुवै हुन् । उनीहरूले यस विधिलाई धेरै तरिकाले प्रभावित गरेका छन्ः

१. सोशल मिडियाको गहिरो प्रयोगः नवयुवा पीढी नेपालमा इन्स्टाग्राम, टिकटक, युट्युब, स्न्यापच्याट र डिस्कर्ड जस्ता प्लेटफर्महरूको सबैभन्दा ठूलो प्रयोगकर्ता हो । उनीहरूले प्रतिदिन औसत ३–६ घण्टा अनलाइन बिताउँछन्, जसले प्रशस्त डेटा उपलब्ध गराउँछ । यसले मनोगत विश्लेषणलाई थप सटीक बनाएको छ (धेरै डेटा = राम्रो विश्लेषण) । यसले थप वास्तविक समय बनाएको छ । साथै लक्षित विज्ञापन र प्रचारलाई पनि प्रभावकारी बनाएको छ ।

२. परम्परागत मूल्य र नयाँ विचारबीचको द्वन्द्वः नेपाली नवयुवा पीढी परम्परागत मूल्य र आधुनिक विचारबीचको द्वन्द्वमा छन् । उनीहरू सामाजिक न्याय, जलवायु परिवर्तन, मानसिक स्वास्थ्य, र समावेशीतामा चासो राख्छन् । विकासवादी सोच र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावलाई आत्मसात गर्छन् । तर परिवार, समुदाय र परम्पराप्रति पनि जोडिएका छन् । यसले मनोगत विश्लेषणका लागि एक जटिल तर समृद्ध डेटा सेट सिर्जना गरेको छ ।

३. राजनीतिक तथा सामाजिक आन्दोलनमा भूमिकाः नवयुवा पीढीले नेपालमा २०७८ सालको संसद विघटन विरुद्धको आन्दोलन, जलवायु न्याय अभियान, लैङ्गिक समानता र विभेद विरुद्धको आन्दोलनमा भाग लिए । यी आन्दोलनहरूमा उनीहरूले अनलाइन प्लेटफर्महरू प्रयोग गरेर मनोगत विश्लेषण–आधारित सन्देश प्रवाह गरे । उनीहरूको मूल्य र भावनालाई बुझेर, राजनीतिक दल र सामाजिक समूहहरूले लक्षित अभियान सञ्चालन गरे ।

४. विज्ञापन र ब्रान्डिङमा प्रभावः नवयुवा पीढीले नेपाली बजारमा प्रामाणिकता र पारदर्शितालाई प्राथमिकता दिन्छ । सस्तो मूल्य–आधारित विज्ञापन भन्दा भावनात्मक जडान रुचाउँछ । यसले इन्फ्लुएन्सर मार्केटिङ तथा फ्यान–बेस्ड मार्केटिङलाई बढावा दिन्छ । यसले ब्रान्डहरूलाई मनोगत विश्लेषणमा आधारित भएर व्यक्तिगत भावना र जीवनशैलीमा केन्द्रित सन्देशहरू सिर्जना गर्न प्रेरित गरेको छ ।

५. डिजिटल पहिचान र बहुआयामिक व्यवहारः नेपाली नवयुवा पीढी एकैसाथ धेरै अनलाइन पहिचान (व्यक्तिगत, पेशागत, रचनात्मक, राजनीतिक) बोक्छ । एकै व्यक्ति एक दिन राजनीतिक रुपमा सक्रिय र अर्को दिन मनोरञ्जन–केन्द्रित हुन सक्छ । यसले एकल–आयामिक मनोगत प्रोफाइल भन्दा बहुआयामिक, गतिशील प्रोफाइलको आवश्यकता देखाएको छ ।

६. गोपनीयता सजगताः नवयुवा पीढी पहिलो पीढी हो जो डेटा गोपनीयताको बारेमा गहिरो रुपमा सचेत छ । यद्यपि उनीहरूले धेरै डेटा साझा गर्छन्, तर, सीमित सेटिङ र एनोनिमाइजेसन उपकरण प्रयोग गर्छन् । अक्सर प्लेटफर्म र विज्ञापनबाट जोगिने प्रविधि (एड ब्लकर, भीपीएन) प्रयोग गर्छन् । यसले मनोगत विश्लेषणलाई अझ चुनौतीपूर्ण बनाएको छ ।

७. मानसिक स्वास्थ्य र भावनात्मक सचेतताः नवयुवा पीढीले मानसिक स्वास्थ्य, डिप्रेसन, एन्जाइटी र आत्म–पहिचान संकट जस्ता विषयहरू खुला रूपमा छलफल गर्न थालेको छ । यसले मनोगत विश्लेषणका लागि नयाँ आयामहरू जस्तैः भावनात्मक अस्थिरता, आत्म–सम्मान स्तर, सामाजिक दबाब थपेको छ ।

नेपालमा नवयुवा पीढीले मनोगत लक्षण विश्लेषणलाई थप जटिल, गतिशील, र बहुआयामीक बनाएको छ । उनीहरूको सोशल मिडिया व्यवहार, राजनीतिक चेतना, मानसिक स्वास्थ्य सचेतता, र परम्परा–आधुनिकताबीचको द्वन्द्वले यस प्रविधिलाई निरन्तर विकसित गर्न बाध्य पारेको छ । एकातिर उनीहरू धेरै डेटा उत्पन्न गर्छन्, अर्कोतिर गोपनीयताप्रति उनीहरूको सचेतता र बहुआयामिक पहिचानले विश्लेषणलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको छ ।

चुनौतीहरू
नेपालमा मनोगत लक्षण विश्लेषणको प्रयोग बढ्दै गएको छ, तर यसले धेरै नैतिक प्रश्नहरू पनि उत्पन्न गरेको छ । मुख्य चुनौतीहरू यसप्रकार छन्ः
१. सहमति र पारदर्शिताको अभावः नेपालमा प्रयोगकर्ताहरूले सामान्यतया आफ्नो डेटा कसरी संकलन भइरहेको छ भन्ने थाहा पाउँदैनन् । कोभिड–१९ पछि डिजिटल प्रयोग बढे पनि डेटा अधिकारको चेतना अझै कमजोर छ । धेरैजसो एप र वेबसाइटको लामो सर्तहरू पढी नबुझी स्वीकार गरिन्छ । स्पष्ट सहमतिको अभावले गर्दा डेटा संकलन नैतिक संकटमा परेको छ ।

२. डेटा सुरक्षा र गोपनीयताः नेपालमा हालसम्म व्यक्तिगत डेटा संरक्षण सम्बन्धी ठोस कानून पूर्ण रूपमा लागु भएको छैन । यद्यपि सरकारले व्यक्तिगत गोपनीयता सम्बन्धी ऐन, २०७५ जारी गरे पनि, यसको कार्यान्वयन कमजोर छ । परिणामस्वरूपः डेटा चुहावट र दुरुपयोगको जोखिम उच्च, संकलित डेटा तेस्रो पक्षलाई बिना अनुमति बेचिन सक्ने सम्भावना, साइबर सुरक्षाको पूर्वाधार अपर्याप्त छ ।

३. हेरफेर तथा मनोवैज्ञानिक नियन्त्रणः मनोगत विश्लेषणको मुख्य नैतिक समस्या भनेको व्यक्तिको मानसिकतालाई प्रभावित गरी निर्णय–प्रक्रियामा हेरफेर गर्नु हो । चुनावका बेला मानिसको डर, क्रोध, वा आशालाई लक्षित गरी प्रचार गरिन्छ । व्यक्तिको कमजोरी जस्तैः कम आत्मसम्मान, सुरक्षा चिन्ता पहिचान गरी उत्पादन बेच्न प्रयोग गरिन्छ । भावनात्मक रूपमा संवेदनशील व्यक्तिहरूलाई लक्षित गरी झुटा सूचना फैलाउन सकिन्छ ।

४. स्टिरियोटाइपिङ र पूर्वाग्रहः मनोगत विश्लेषणले समूहगत विशेषताका आधारमा व्यक्तिहरूलाई लेबल लगाउन सक्छ । धर्म, जाति, वर्ग, क्षेत्र, लिङ्गका आधारमा पूर्वाग्रहपूर्ण प्रोफाइल बन्न सक्छ । उदाहरणका लागि, नेपालका कतिपय समूहलाई “परिवर्तन–विरोधी” वा “परम्परावादी” भनेर स्टिरियोटाइप गर्नाले तिनीहरूको मत र विचारलाई बेवास्ता गर्ने खतरा रहन्छ ।

५. सहमति बिनाको अनुगमनः सोशल मिडिया र अन्य प्लेटफर्ममा प्रयोगकर्ताको व्यवहार, रुचि, सङ्गति र स्थानको अनुगमन गोप्य रूपमा हुने गर्छ । धेरै नेपाली प्रयोगकर्ताहरूले यो महसुस गर्दैनन् कि उनीहरूको अनलाइन गतिविधिले उनीहरूको मनोवैज्ञानिक प्रोफाइल बनाइरहेको छ । सरकारी निकाय वा राजनीतिक दलहरूले पनि नागरिकको गतिविधि अनुगमन गर्न यसको उपयोग गर्न सक्ने जोखिम हुन्छ ।

६. एल्गोरिदमिक पारदर्शिताको अभावः कसरी मनोगत प्रोफाइल बनाइन्छ, कस्तो डेटा प्रयोग गरिन्छ भन्ने कुरा प्रायः गोप्य राखिन्छ । नेपालमा एल्गोरिदमको पारदर्शिताको माग हुँदै गरे पनि, प्लेटफर्महरूले आफ्नो विधि खुलाउन मान्दैनन् । यसले जवाफदेहिताको प्रश्न उठाउँछ । यदि कसैलाई मनोगत विश्लेषणको कारण हानि पुगेमा, कसलाई जवाफदेही बनाउने? यसले गंभीर चुनौती खडा गरेको देखिन्छ ।

७. सांस्कृतिक असंवेदनशीलताः मनोगत विश्लेषणका धेरै मोडेलहरू पश्चिमी सन्दर्भमा विकसित गरिएका हुन् । नेपाली सन्दर्भमा सामुदायिक पहिचान, पारिवारिक मूल्य, र आध्यात्मिकता महत्त्वपूर्ण छ, जुन सामान्य मोडेलमा समावेश नहुन सक्छ । गलत मोडेलको प्रयोगले सांस्कृतिक पूर्वाग्रह सिर्जना गर्न सक्छ ।

८. डिजिटल विभाजन र असमानताः नेपालमा शहरी र ग्रामीण क्षेत्रबीच डिजिटल पहुँचमा ठूलो अन्तर छ । मनोगत विश्लेषण मुख्यत शहरी, इन्टरनेट–सक्षम जनसंख्यामा केन्द्रित छ । ग्रामीण, सीमान्तकृत समुदायको डेटा संकलन नहुँदा उनीहरूको आवाज र आवश्यकता पहिचान नहुने जोखिम हुन्छ ।

नेपालमा मनोगत लक्षण विश्लेषणको प्रयोग बढ्दै गइरहेको सन्दर्भमा, नैतिक चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न बलियो कानूनी ढाँचा, डिजिटल साक्षरता, र पारदर्शी अभ्यासहरू आवश्यक छन् । प्रयोगकर्ता, सरकार, र संस्था तीनै पक्षबीच सन्तुलन कायम राख्दै, डेटाको नैतिक उपयोग सुनिश्चित गर्नु यसको मुख्य चुनौती हो । मनोवैज्ञानिक प्रोफाइलिङका नकारात्मक असरहरूबाट बच्न डिजिटल गोपनीयता अपनाउने, अनावश्यक जानकारी नबाँड्ने र अनलाइन गतिविधिहरू सीमित गर्ने उपायहरू अवलम्वन गर्नुपर्छ । मुख्य उपायहरूमा गोपनीयता सेटिङहरू बलियो बनाउने, व्यक्तिगत विवरणहरू कमभन्दा कम सेयर गर्ने, र प्रयोग नभएका खाताहरू मेटाउने गर्नु पर्छ ।

निष्कर्ष
मनोगत लक्षण विश्लेषण आधुनिक समाजमा विचार र व्यवहारलाई बुझ्ने तथा प्रभावित पार्ने शक्तिशाली औजार बनेको छ । नेपालको बदलिँदो राजनीतिक र सामाजिक परिवेशमा यसको सही सदुपयोग गरेर सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भने यसको दुरुपयोगबाट समाजलाई सुरक्षित राख्न डिजिटल सचेतना अपरिहार्य छ । हाल राजनीतिक दल र विभिन्न समूहहरूले मतदाता र आम नागरिकको साइकोग्राफिक डेटा प्रयोग गरेर लक्षित प्रचारप्रसार तथा भावनात्मकरूपमा प्रभावित पार्ने रणनीति अपनाउँछन् । सामाजिक सञ्जालका कन्टेन्टमार्फत नागरिकको मनोविज्ञानलाई मोड्ने र ध्रुवीकरण गर्ने काम भइरहेको छ । डिजिटल साक्षरता र सत्यतथ्य जाँचको क्षमता बढाउनु अति आवश्यक छ । संकटको बेला राज्य र सरोकारवाला निकायले छिटो र भरपर्दो आधिकारिक सूचना प्रवाह गर्नुपर्छ । यसका नकारात्मक पक्षबाट जोगिन नागरीकहरुमा आलोचनात्मक चेतनाको विकास हुन अति जरुरी छ । डेटाको सत्यता बुझ्न नागरीकहरुले प्रमाणिक तथ्य के के छन् ? यस सूचनाको स्रोत के हो ? यसका भरपर्दो आधारहरु के के हुन् ? यो सन्देशको उद्देश्य के हुन सक्छ? यसका लाभ र हानी के के हुन सक्छन् आदि प्रश्नहरु सोध्ने बानी गर्नु पर्छ । राजनीतिक दलका नेताहरुसंग पनि बारम्वार आलोचनातमक प्रश्नहरु सोध्नु पर्छ । आलोचनात्मक प्रश्न सोध्ने बानीले नै लोकतन्त्र, समाजिक संस्कार, मूल्य मान्यता, संस्कृति, सभ्यता, वहुमूल्य साधन र स्रोतहरु बचाउन सकिन्छ ।

आफूले मानेका गुरु, मान्यजन, अगुवा, राजनीतिक दलका नेता, साथी भाई र सामाजिक कार्यकर्ताले भनेका कुरा ऑखा चिम्लेर विश्वास गर्नु अहिलेको जमानामा घातक हुन सक्छ । हरेक कुराको सबै दृष्टिकोणबाट जॉच—परख नगरीकन सतही ढङ्गले विश्वास गर्नाले धोका खान सकिन्छ । मनोवैज्ञानिक प्रोफाइलिङका नकारात्मक असरहरूबाट बच्न डिजिटल गोपनीयता अपनाउने, अनावश्यक जानकारी नबाँड्ने र अनलाइन गतिविधिहरू सीमित गर्ने उपायहरू अप्नाउनु उत्तम हुनेछ । गत भाद्र २३—२४, २०८२ सालको नवयुवाहरुको आन्दोलनबाट देशमा अरबौंको क्षति भयो । देशकै गौरवशाली ऐतिहासिक धरोहर सिंहदरवार जलाइयो, सर्वोच्च अदालत जलाइयो, संसद भवन तोडफोड गरियो, कारागार फोडियो र अन्य धेरै सरकारी कार्यालय र सार्वजनिक सम्पदा क्षत् विक्षत् हुने जो कार्य भयो, यसले नोक्सान सिवाय खासै ठूलो उपलब्धि भएको देखिएन । आखिर राजनीतिक व्यवस्था उही छ, संविधान त्यही नै छ र निर्वाचन प्रणाली उही रह्यो । केही दर्जन सांसद र नयॉ सरकारमा मन्त्रीको अनुहार फेरिनु बाहेक आखिर जनताले नयॉ कुरा के पाए ? दुई वर्ष पछि निर्वाचन हुने नै थियो । त्यही बेला जनतालाई मनले खाएको उम्मेदवार जिताउने अधिकार त सुरक्षित नै थियो । जनता कसको भ्रममा परेर प्रयोग भए पत्तै पाइएन ? अलि पछि छर्लङ्ग भयो कि यो सब काम इण्डोपश्चिमा अदृश्य शक्तिले साइकोसोसियल प्रोफाइलिङ विधिमार्फत चालिएको खेल नै त रहेछ । यस्ता अदृश्य शक्तिको षडयन्त्रबाट बच्न हरेक नागरिक सचेत रहन अति जरुरी देखिन्छ । नत्र हामी र हाम्रो देश नै पत्तै नपाइकन कति खेर बिक्री भई सकेको हुनेछ भन्ने कुरा सर्वसाधारण जनताका लागि सपना जस्तै हुनेछ । जसरी निर्वाचनकै नाटक रचेर जनप्रतिनिधिद्वारा नै सिक्कीम भारतमा विलय गराइयो । युक्रेनमा अहिले क्षेप्यास्त्रद्वारा दिन रात नै जनताको टाउको माथि बम पडकेको हाम्रै ऑखा अगाडि देखीरहेकै छौं । यी घटनाहरुबाट नेपालीले पनि बेलैमा पाठ सिक्ने हो की ? अस्तु ।