हामी सबैकाे संसारन्यूज

 हेलेजको परिचय, महत्त्व तथा नेपालमा नयाँ प्रविधि

हेलेज (Haylage) भन्नाले हरियो घाँसलाई काटेपछि खेतमै केही समय सुकाएर (Wilting) ओसिलोपन घटाई हावा नछिर्ने गरी (Air-tight) प्याक गरेर बनाइने उच्च गुणस्तरको संरक्षित पशु आहार हो। प्राविधिक र पोषण विज्ञानको दृष्टिकोणबाट हेलेज भनेको ‘साइलेज’ (Silage) र ‘हे’ (Hay/सुक्खा घाँस) बीचको एउटा अत्यन्तै व्यावहारिक र वैज्ञानिक रूप हो। सामान्यतया साइलेज बनाउँदा घाँसमा ओसिलोपन ६०% देखि ७०% सम्म राखिन्छ भने हेलेजमा ओसिलोपनलाई खेतमै घटाएर ४०% देखि ५५% को बीचमा झारिन्छ। यसरी सुक्खा पदार्थ (Dry Matter – DM) को मात्रा बढाएर हावाविहीन (Anaerobic) अवस्थामा भण्डारण गर्दा घाँसमा भएका पोषक तत्वहरू, भिटामिन, प्रोटिन, ऊर्जा र प्राकृतिक सुगन्ध लामो समयसम्म यथावत् सुरक्षित रहन्छन्।

नेपाल जस्तो भौगोलिक विविधता भएको देशमा, जहाँ हिउँद र सुख्खा याममा (विशेष गरी मंसिरदेखि वैशाखसम्म) हरियो घाँसको गम्भीर अभाव हुन्छ, हेलेज प्रविधि पशुपालन क्षेत्रका लागि एउटा अभूतपूर्व क्रान्ति साबित हुन सक्छ। सुख्खा मौसममा पौष्टिक हरियो घाँस नपाउँदा गाईभैंसीको दूध उत्पादन ह्वात्तै घट्ने, पशुहरू दुब्लाउँदै जाने, प्रजनन क्षमतामा ह्रास आउने (पाटे नबस्ने), र कुपोषणका कारण विभिन्न महामारीजन्य रोगहरूसँग लड्ने क्षमता घट्ने समस्या नेपालका अधिकांश पशुपालक किसानहरूले भोग्दै आएका छन्। हेलेज प्रविधिको सही अवलम्बनले यी सम्पूर्ण समस्याहरूलाई स्थायी रूपमा समाधान गर्न सकिन्छ।

हेलेज प्रविधिको मुख्य प्राविधिक विशेषता भनेको यसमा हुने नियन्त्रित ‘ल्याक्टिक एसिड फर्मेन्टेसन’ (Lactic Acid Fermentation) हो। सुक्खा पदार्थ बढी र ओसिलोपन कम हुने भएकाले हेलेजमा ‘ब्युटायरिक एसिड’ (Butyric Acid) बनाउने हानीकारक जीवाणुहरू (Clostridia) सक्रिय हुन पाउँदैनन्। यसले गर्दा हेलेज सामान्य साइलेज जस्तो धेरै अमिलो वा गन्हाउने हुँदैन, बरु यसबाट मीठो अमिलो-गुलियो (Sweet-fermented) सुगन्ध आउँछ जुन पशुहरूका लागि अत्यधिक रुचिकर र पाचक हुन्छ। आधुनिक बेलर मेसिन (Baler Machine) को मद्दतले घाँसलाई अत्यधिक चाप दिएर गोल पोका (Bale) बनाई ६ देखि ८ तह युभी-स्ट्रेच प्लास्टिकले बेरेर तयार पारिएको हेलेज १ देखि २ वर्षसम्म गुणस्तर नगुमाई भण्डारण गर्न सकिन्छ। यसलाई ओसारपसार गर्न र दुर्गम क्षेत्रहरूसम्म ढुवानी गर्न पनि अत्यन्तै सजिलो हुन्छ।

नेपालको पशुपालन क्षेत्र परम्परागत प्रणालीबाट आधुनिक तथा व्यावसायिकतातर्फ उन्मुख भइरहेको वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा हेलेज प्रविधिको भित्र्याइ र विस्तार आफैँमा एउटा कोशेढुङ्गा साबित भएको छ। परम्परागत रूपमा पराल, ढुटो वा सुकेको पराल-घाँस मात्र खुवाउने परिपाटीले दुधालु पशुको उत्पादकत्व बढाउन सकेको थिएन। हेलेज प्रविधिले घाँसको उत्पादन बढी हुने वर्षात् र बसन्त ऋतुको बचत घाँसलाई सुक्खा यामका लागि संरक्षित गर्ने आधार प्रदान गर्छ। नेपालमा स्वचालित गोल बेलर (Round Baler) र भ्याक्यूम-र्यापिङ (Vacuum Wrapping) मेसिनरीहरूको प्रयोग सुरु भएसँगै ५० केजीदेखि ५०० केजीसम्मका हावामुक्त पोकाहरू तयार पार्न सम्भव भएको छ। यस प्रविधिले हरियो घाँसलाई व्यापारयोग्य वस्तु (Tradeable Commodity) को रूपमा रूपान्तरण गरिदिएको छ, जसले गर्दा घाँस उत्पादन हुने तराई वा पाखा-बारीबाट घाँसको अभाव हुने उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्र वा सहरी दुग्ध फर्महरूसम्म सहजै आपूर्ति गर्न सकिन्छ।त्यसैले हेलेज केवल आहार संरक्षणको माध्यम मात्र नभई नेपालको दुग्ध क्षेत्रलाई आत्मनिर्भर बनाउने र किसानको आम्दानी सुनिश्चित गर्ने एक भरपर्दो नयाँ कृषि-प्रविधि हो।

 नेपालको भू-बनोट अनुसार हेलेज बनाउन सकिने घाँसहरू

हेलेज बनाउनका लागि मुख्यतया उच्च सुक्खा पदार्थ, राम्रो प्रोटिन, फाइबर र घुलनशील कार्बोहाइड्रेट भएका घाँस तथा बालीहरू उपयुक्त मानिन्छन्। नेपालको हिमाली, पहाडी र तराईका विभिन्न भू-बनोट र मौसम अनुसार हिउँदे बालीका रूपमा ओट (जई) र राईग्रास अत्यधिक उपयुक्त हुन्छन्। ओट घाँसमा उच्च पाचकता (Digestibility) र प्रोटिन हुने हुनाले यसको हेलेज उत्कृष्ट बन्छ भने राईग्रासको नरम डाँठका कारण यो पशुहरूका लागि धेरै स्वादिष्ट र पाचक हुन्छ।

त्यसैगरी, बहुवर्षीय घाँसहरू मध्ये नेपियर (विशेष गरी सुपर नेपियर) र सोरगम-सुडान घाँसबाट पनि राम्रो हेलेज बनाउन सकिन्छ। नेपियर घाँसलाई काटेपछि खेतमै केही घण्टा सुकाएर ओसिलोपन घटाएपछि हेलेज बनाउनुपर्छ। सोरगम-सुडान घाँसमा सुगरको मात्रा बढी हुने भएकाले यसको फर्मेन्टेसन प्रक्रिया छिटो र प्रभावकारी हुन्छ।

यसका साथै, कोसे घाँसहरू जस्तै काउपी (बोडी), भटमास (Forage Soybean), बरसिम र लुसर्नबाट पनि उच्च प्रोटिनयुक्त हेलेज बनाउन सकिन्छ। यी कोसे घाँसहरूमा प्रोटिनको मात्रा १४% देखि २०% सम्म हुने भएकाले यिनीहरूलाई ओट वा नेपियर घाँससँग ७०:३० को अनुपातमा मिसाएर हेलेज बनाउँदा हेलेजको समग्र पौष्टिक मान (Nutritive Value) ह्वात्तै बढ्छ र पशुको स्वास्थ्य तथा दूध उत्पादनमा अभूतपूर्व सुधार आउँछ।

 हेलेज र साइलेज मेसिनरी, प्रविधि र लागत

व्यावसायिक रूपमा हेलेज तथा साइलेज बनाउन साना (Mini) देखि ठूला (Automatic) मेसिनहरू बजारमा उपलब्ध छन्। नेपाल सरकार, कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय, प्रदेश सरकार र रुपा गाउँपालिका जस्ता स्थानीय तहहरूले कृषि र पशुपालनलाई प्रवर्द्धन गर्न यी मेसिनहरूमा ५०% देखि ७५% सम्म अनुदान (Subsidy) समेत प्रदान गर्दै आएका छन्।

यस प्रविधिमा सबैभन्दा पहिलो आवश्यकता च्याफ कटर (Chaff Cutter / Chopper) को हुन्छ, जसको अनुमानित लागत क्षमता र मोटर/इन्जिन पावर अनुसार रु. ४०,००० देखि रु. १,५०,००० सम्म पर्छ। यसको मुख्य काम घाँसलाई ०.५ देखि १ इन्च (१.५ देखि २.५ सेन्टीमिटर) को साना टुक्रा पार्नु हो, जसले गर्दा बेलिङ गर्दा भित्रको हावा सजिलै बाहिर निस्कन्छ। त्यसैगरी, कटाईएको घाँसलाई कम्प्याक्ट बेल बनाउन र्यापरसहितको मिनी बेलर मेसिन (Mini Round Baler & Wrapper) प्रयोग गरिन्छ, जसको लागत सेटको रु. ६ लाख देखि रु. १२ लाखसम्म पर्छ। यसले ३० केजी देखि ९० केजी सम्मका साना गोल पोकाहरू (Bales) बनाउँछ, जुन साना र मध्यम किसानका लागि अति उपयुक्त हुन्छ।

ठूला व्यावसायिक फर्म वा उद्योगका लागि ठूला अटोमेटिक बेलर मेसिनहरू (Automatic Large Baler) उपलब्ध छन्, जसको लागत रु. २५ लाख देखि रु. ६० लाखभन्दा बढी पर्न जान्छ। यसले १०० केजी देखि ५०० केजी सम्मका ठूला बेलहरू तयार पार्छ (जस्तै तिब्बत निर्यात गर्ने चिनियाँ कम्पनीहरू वा ठूला उद्योगहरूले प्रयोग गर्ने मेसिनहरू)। यदि मेसिन खरिद गर्ने ठूलो बजेट छैन भने वैकल्पिक र सस्तो विधिको रूपमा ८० देखि १०० माइक्रोनको साइलेज ब्याग (Silage Bag) प्रयोग गर्न सकिन्छ, जसको मूल्य प्रति ब्याग रु. १५० देखि रु. ३०० सम्म पर्छ र एउटा ब्यागमा ५० देखि ८० केजीसम्म घाँस अट्छ।

जई घाँसबाट हेलेज बनाउने चरणबद्ध प्रक्रिया

ओट (जई) घाँस हिउँदको समयमा (कात्तिक/मंसिरमा छरेर माघ/फागुनमा काटिने) उच्च प्रोटिन र पाचकता दिने उत्कृष्ट घाँस हो। यसबाट हेलेज बनाउने प्रक्रिया ओट घाँस कटाई ➔ खेतमै सुकाउने (Wilting) ➔ टुक्राउने (Chopping) ➔ कडा प्याकिङ (Baling) ➔ प्लास्टिक र्यापिङ (Sealing) अनुसार सम्पन्न गरिन्छ।

पहिलो चरणमा, ओट घाँसको मूंठा वा दाना दुधालु वा नरम अवस्था (Milk to Soft-Dough Stage) मा पुगेपछि काट्नुपर्छ, किनकि यो अवस्थामा घाँसमा प्रोटिन, सुगर र सुक्खा पदार्थको सन्तुलन सबैभन्दा उत्तम हुन्छ। धेरै कलिलोमा काट्दा पानी बढी हुन्छ र ढिलो काट्दा डाँठ कडा भई पाचकता घट्छ। दोस्रो चरणमा, ओट काटेलगत्तै हेलेज बनाउनु हुँदैन; काटेको घाँसलाई खेतमै ४ देखि ८ घण्टा सुकाएर (Wilting) यसको ओसिलोपन ४०% देखि ५०% मा झार्नुपर्छ। घाँस हातमै निचोर्दा पानी नतप्किने तर हरियै र लचकदार रहने अवस्था यसको सही सूचक हो।

तेस्रो चरणमा, सुकेको ओट घाँसलाई च्याफ कटरको मद्दतले १.५ देखि २.५ सेन्टीमिटर (०.५ देखि १ इन्च) सम्मका साना टुक्राहरू पारिन्छ। घाँस मसिनो गरी टुक्र्याउनाले थिच्ने क्रममा हावा पूर्ण रूपमा बाहिर निकाल्न सकिन्छ। चौथो चरणमा, टुक्र्याइएको घाँसलाई बेलर मेसिन वा साइलेज ब्यागमा अत्यधिक चाप दिएर थिचिन्छ। हेलेजमा पानीको मात्रा कम हुने भएकाले भित्र हावा (Oxygen) अड्किने खतरा बढी हुन्छ, त्यसैले अत्यधिक थिचेर सम्पूर्ण हावा बाहिर निकाल्न अनिवार्य हुन्छ। अन्तिम चरणमा, बनेको गोल बेललाई विशेष UV स्ट्रेच फिल्म प्लास्टिकले ६ देखि ८ तह (Layers) सम्म बेरिन्छ वा साइलेज ब्यागको मुख धागो र टेपले हावा नछिर्ने गरी एयर-टाइट बन्द गरिन्छ।

 हेलेज प्रयोगबाट हुने फाइदाहरू

हेलेज प्रयोग गर्दा पशुहरूले उच्च सुक्खा पदार्थ (Dry Matter) र सन्तुलित पोषण प्राप्त गर्छन्, जसले गर्दा थोरै मात्रा खाँदा पनि उनीहरूको पौष्टिक आवश्यकता पूरा हुन्छ। साइलेजको तुलनामा यसमा अमिलोपन कम र सुगन्ध राम्रो हुने भएकाले गाईभैंसीले अत्यधिक मन पराएर खान्छन्।

दूध उत्पादनको दृष्टिकोणले हेलेजको प्रयोग अत्यन्तै प्रभावकारी मानिन्छ। यसमा फाइबर र शक्तिको सही सन्तुलन हुने हुनाले दूधको परिमाण बढ्नुका साथै दूधमा फ्याट (Fat) र SNF को मात्रामा उल्लेखनीय सुधार आउँछ। साथै, धेरै अमिलो साइलेज निरन्तर खुवाउँदा पशुको पेटमा एसिडोसिस (Rumen Acidosis) हुने जोखिम रहन्छ, तर हेलेजको pH सन्तुलित हुने भएकाले पाचन प्रणाली पूर्ण स्वस्थ रहन्छ।

व्यावसायिक रूपमा उच्च गुणस्तरको ओट वा कोसे हेलेज खुवाउँदा बजारको महँगो कन्सन्ट्रेट दाना (Compound Feed) २०% देखि ३०% सम्म घटाउन सकिन्छ, जसले गर्दा उत्पादन लागतमा ठूलो बचत हुन्छ। यसका साथै, बेल गरिएको हेलेज हलुका, कम्प्याक्ट र बलियो गरी प्याक गरिने हुनाले यसलाई १ देखि २ वर्षसम्म भण्डारण गर्न र टाढा-डाँडासम्म ढुवानी गर्न अत्यन्तै सहज हुन्छ।

 भण्डारण, प्रयोग विधि र उत्पादन लागतको हिसाब

प्याक वा सिल गरिएको हेलेज २० देखि २५ दिनभित्र पूर्ण रूपमा फर्मेन्टेसन भई प्रयोगका लागि तयार हुन्छ। यसरी तयार भएका बेलहरूलाई घाम र पानीबाट जोगाउन छाना मुनि राख्नुपर्छ र मुसा, चरा वा अन्य जनावरले प्लास्टिक नटोकोस् भनेर वरपर जाली वा उपयुक्त सुरक्षाको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। दुधालु गाईभैंसीलाई उनीहरूको शरीरको तौल र दूध उत्पादन क्षमता अनुसार दैनिक १५ देखि २५ केजीसम्म हेलेज खुवाउन सकिन्छ, जसले पेटमा अमिलोपन हुन नदिई दूध र फ्याट बढाउँछ।

हेलेज उत्पादनको अनुमानित लागत हिसाब गर्दा प्रति केजी कच्चा घाँस उत्पादन वा खरिद खर्च रु. २.५० देखि रु. ३.५० पर्छ। घाँस कटाई, खेतमै सुकाउने, ढुवानी र च्यापिङ गर्ने मजदुर खर्च प्रति केजी रु. १.०० देखि रु. १.५० सम्म लाग्छ। यसका साथै, बेलिङका लागि चाहिने UV प्लास्टिक र्यापिङ फिल्म वा साइलेज ब्यागको खर्च प्रति केजी रु. १. ०० देखि रु. २.०० र मेसिन सञ्चालन तथा इन्धन/विद्युत् खर्च प्रति केजी रु. ०.५० देखि रु. १.०० पर्न जान्छ।

यसरी हेर्दा १ केजी हेलेज तयार पार्न कुल उत्पादन लागत रु. ५.५० देखि रु. ८.०० सम्म पर्न जान्छ। बजारमा हेलेज तथा साइलेज रु. १० देखि रु. १४ प्रति केजीसम्म बिक्री हुने भएकाले व्यावसायिक रूपमा हेलेज उत्पादन गरी बिक्री गर्दा वा आफ्नै फर्ममा खुवाउँदा किसानहरूले उच्च आर्थिक लाभ लिन सक्छन्।

व्यावसायिक सम्भावना

चितवन, नवलपुर, कास्की र नेपालका अन्य पहाडी तथा भित्री मधेश क्षेत्रहरूमा हेलेज उत्पादनको ठूलो सम्भावना रहेको छ। परम्परागत रूपमा पराल वा सुकेको घाँस मात्र खुवाउने शैलीलाई विस्थापित गर्दै आधुनिक हेलेज प्रविधिलाई विस्तार गर्न सकेमा हिउँदे मौसममा हुने दूध उत्पादनको गिरावटलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सकिन्छ।

पालिका तथा कृषि/पशु सेवा शाखाहरूले कृषक समूह र सहकारीहरूलाई बेलर मेसिनमा अनुदान उपलब्ध गराउने,  जै तथा नेपियर घाँसको बीउ/सेट वितरण गर्ने र प्राविधिक तालिम सञ्चालन गर्ने हो भने हेलेज उत्पादनलाई एउटा नाफामूलक व्यावसायिक उद्योगका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यसले किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै देशलाई दुग्ध र मासु उत्पादनमा आत्मनिर्भर बनाउन ठूलो योगदान पुर्‍याउनेछ।