हामी सबैकाे संसारन्यूज

१. पृष्ठभूमि
पूर्वीय दर्शनमा मानव कल्याणका लागि महत्वपूर्ण आरोग्य सम्बन्धि ज्ञानको विकास भएको पाइन्छ । यी ज्ञान हाम्रो आफ्नै समाज, पर्यावरण, जडिबुटी, भाषा, लिपि, संस्कृति र सभ्यतामा आधारित भएकोले सर्वसाधारण जनताको लागि पनि जान्न, बुझ्न र व्यवहारमा लागु गर्न सजिलो भएको पाइन्छ । तथापि, पश्चिमा संस्कृतिको प्रभावका कारण रैथाने ज्ञानको जति विकास हुनु पर्ने हो अपेक्षाकृत रुपमा प्रगती हुुन सकेको छैन । आयुर्वेदमा आधारित उपयोगी ज्ञान र शीप अझै हाम्रो समाजमा चलन चल्तीमा छदैछ । आयुर्वेद, योग र प्राकृतिक चिकितसा भनेको जीवन विज्ञान हो । आयु र वेद शब्दको योगले आयुर्वेद बन्दछ । शरीर, इन्द्रिय, मन र आत्माको संयोगलाई आयु भनिन्छ । वेद शब्द ‘विद’ धातुबाट प्रत्ययको योगले बन्दछ, जसको अर्थ ‘ज्ञान’ हो । यसप्रकार आयुर्वेद शब्दको अर्थ हुन्छ ‘आयुको ज्ञान’ । जुन शास्त्रको अध्ययन गर्नाले आयुको सत्ता, आयु सम्बन्धी ज्ञान र पूर्ण आयुका साथै शारीरिक र मानसिक स्वस्थता प्राप्तिको विषयमा ज्ञान पाइन्छ । आयुर्वेद विश्वकै प्राचीन चिकित्सा प्रणाली हो । यो अथर्ववेदको उपवेद हो । आयुर्वेद ईशापूर्व तीन हजार वर्ष अगाडि विकास भएको मानिन्छ । आयुर्वेदका विषयमा लेखिएका सबैभन्दा प्राचीन ग्रन्थ अथर्ववेद र ऋग्वेद हुन् । यस आलेखमा मानिसहरु आरोग्य रहने सरल उपायहरुको बारेमा व्याख्या तथा विवेचना गरिएको छ । यस आलेखको मुख्य उद्देश्य आरोग्य जीवन जिउनका लागि केही रैथाने ज्ञानमा आधारित सरल उपायहरुको पहिचान गर्नु रहेको छ ।

२. स्वस्थ जीवनको ६ सरल उपायहरु
महर्षि वाग्भट्ट आयुर्वेद, अष्टांग सङ्ग्रह र अष्टाङ्ग हृदयका प्रसिद्ध ग्रन्थका लेखक हुन् । उनी प्राचीन आयुर्वेद चिकित्सक थिए । उहाँ चिकित्सा विज्ञान वा आयुर्वेद चिकित्सा संसारको एक महान शिक्षक हुनुहुन्छ । महर्षि वाग्भट्ट भन्छन् कि हामीले आफ्नो जीवनमा यी ६ नियमहरू अपनायौं भने हामी स्वस्थ जीवन बिताउन सक्छौं ।

१ खाना पकाउँदा घाम र हावा चलेको छैन भने त्यस्तो खाना खानु हुँदैन । प्रेसर कुकरमा बनाइएको खानालाई माइक्रोवेभ ओभन, फ्रिज आदिमा पनि राख्न सकिन्छ ।
२. सधैँ बसेर चराहरूले जस्तै पानीको चुस्की लिने । यस विशेषताको कारण, चराहरू कहिल्यै बिरामी पर्दैनन् । किनकी मुखबाट निस्कने ¥याल हरेक चुस्कीमा भित्र जान्छ ।
३.खानालाई राम्ररी चपाएर खाने । हाम्रो दाँतले जति चपाउन सक्छ, अर्थात् ३२ पटक खाना चपाउने । यसो गर्नाले खाना छिट्टै पच्छ र ग्यास बन्दैन् । लामो समयसम्म बासी गरिएको खाना शरीरको लागि कम फाइदाजनक हुन्छ ।
४. मानिसले ६० वर्षको उमेरसम्म शारीरिक परिश्रम घटाउनु हुँदैन । वाग्भट्ट भन्छन् १८ देखि ६० वर्षसम्मको परिश्रम अलि–अलि बढाउनुपर्छ र १ देखि १८ वर्षसम्मकाले कम गर्नुपर्छ । उनीहरुको परिश्रम बालबालिकाका लागि वाग्भट्ट भन्छन् कि उनीहरुले खेलको रुपमा मात्र श्रम गर्नुपर्छ । ६० वर्ष पुग्नुअघि मानिसले आफ्नो पूर्ण शारीरिक क्षमताअनुसार काम गरिरहनुपर्छ र ६० वर्षपछि क्षमताअनुसार शारीरिक श्रम घटाउनुपर्छ .। तर चुप लागेर बस्न भने हुँदैन् ।
५. आफ्नो जीवनमा प्रकृतिको ख्याल राख्नुहोस्, आउँदै गरेको हावाको ख्याल गर्नुहोस्, आफू बसेको ठाउँको वातावरण अनुसार आफ्नो ख्याल गर्नुहोस् । दक्षिण एसियाका धेरै देशका भूभागहरुमा गर्मी छ । त्यसैले यहाँ वातको प्रचलन बढी छ । नेपाल लगायत भारतमा ७० प्रतिशत देखि ७५ प्रतिशत वातका कारणले, १२ प्रतिशत – १३ प्रतिशत पित्त र १० प्रतिशत कफका कारणले हुने भएकाले ख्याल राख्नुहोस् वात बढाउने काम नगर्नुहोस् ।
६. महर्षि भन्छन् कि बिहान दूध पिउनु हुँदैन सूर्यास्त पछि मात्र पिउनु पर्छ किनभने दूध पचाउने इन्जाइमहरू केवल सूर्यास्त पछि मात्र काम गर्छन् ।

३. जीवन परिवर्तन गर्ने पाँच नियमहरु
आफ्नो जीवन परिवर्तन गर्नको लागि निम्नलिखित परम्परागत रैथाने ज्ञान (आयुर्वेदको ज्ञान) प्रयोग गर्न सकिन्छ –
पहिलोः दिनको सुरुवात पानी पिएर गर्नुहोस् । बिहान उठेपछि पहिले एकदेखि तीन गिलास मनतातो पानी बिना कुल्ला नगरी पिउनुहोस् । तपाईलाई कहिल्यै पत्थरी रोग हुनेछैन, तपाई मोटो हुनुहुन्न, तपाईको पेट सजिलै दैनिक सफा हुनेछ ।
दोस्रोः  सधैँ बसेर चराहरूले जस्तै पानीको चुस्की लिनुहोस् । यस विशेषताको कारण, चराहरू कहिल्यै बिरामी पर्दैनन् । किनकी मुखबाट निस्कने ¥याल हरेक चुस्कीमा भित्र जान्छ ।
तेस्रोः खानालाई राम्ररी चपाएर खानुहोस् । हाम्रो दाँतले जति चपाउन सक्छ, अर्थात् ३२ पटक खाना चपाउनुहोस् । यसो गर्नाले खाना छिट्टै पच्छ र ग्यास बन्न पाउदैन ।
चौथो : भोजन्ते विषम वारी अर्थात् भोजनको अन्त्यमा पानी पिउनु विष पिउनु बराबर हो । पानी पिउ¤दा खाएको खाना सड्छ । कुहिएको खानाबाट १०३ डरलाग्दा रोगहरु लाग्न सक्छन् ।
पाँचौंः प्रतिकूल खाना नखानुहोस् । एकअर्कासँग विरोधाभास हुने चीजहरू नखानुहोस् । गलत खानपानका कारण पनि धेरै रोग लाग्ने गर्छ ।
दूधसँग नुन, दूधसँग नुन भएको कुनै पनि कुरा जस्ता विरोधाभासहरू
दूध–प्याज
दूध–ज्याकफ्रूट
दही – लसुन
खाने वा नमान्ने निर्णय आफैले गर्न सकिन्छ । स्वास्थ्य भन्ने कुरा आफ्नै हातको खेल हो । औषधिको सेवन गर्दैमा, बजारमा पाइने पत्रु आहारको प्रयोग गर्दैमा मानिस आरोग्य हुन सक्दैन । हाम्रा आफ्नै खेतबारीमा उब्जेका विषादीरहति रैथाने खानाका परिकारहरु नेपाली जनताका लागि स्वस्थ, प्राकृतिक, लाभकारी, पौष्टिक, स्वादिला, रसिला र कम लागतका हुन्छन् ।

४. बाल–बालिका लागि हानीकारक खाद्य तथा पेय पदार्थहरू
स्वस्थ खाना भनेको जीवन सन्तुलनको लागि हो । बाल–बालिकाको खानामा नुन वा चिनी थप्न आवश्यक छैन । त्यहाँ केही खाद्य पदार्थ र पेय पदार्थहरू पनि छन् जुन बाल–बालिकाले खानका लागि सुरक्षित छैनन् र अरूहरू अन्य खाद्य पदार्थहरू जत्तिकै स्वस्थ विकल्पहरू छैनन् ।

४.१ सीमित गर्ने खाद्य पदार्थहरू
त्यहाँ केहि खाद्य र पेय पदार्थहरू छन् जुन मानिसले आफ्नो बाल–बालिकालाई खुवाउनबाट जोगिनु पर्छ ।
१२ महिना अघिको महले बोटुलिज्म भनिने गम्भीर प्रकारको खाद्य विषाक्तता निम्त्याउन सक्छ । बाल–बालिका १२ महिनाको हुनु अघि, उसलाई कुनै मह नदिनुहोस् । आफ्नो बाल–बालिकाको खाना, पानी, शिशु फार्मूला, वा तिनीहरूको प्यासिफायरमा मह थप्नुपर्छ ।

थप गरिएको चिनी, कम–क्यालोरी मिठाई, वा कुनै–क्यालोरी मिठाईहरू भएका खाद्य पदार्थहरू सिफारिस गरिँदैनन् । थप गरिएको चिनी भएका खाद्य पदार्थहरूमा मफिन, स्वादयुक्त दही, वा कुकीहरू समावेश हुन सक्छन् । १२ महिना भन्दा कम उमेरका बाल–बालिकाहरूले थप गरिएको चिनीबाट बच्नु पर्छ । थप गरिएको चिनी नभएका खाद्य पदार्थहरू फेला पार्न पोषण तथ्य लेबल जाँच गर्नुपर्छ ।

नुनमा उच्च खाद्य पदार्थहरू जस्तै केहि डिब्बाबंद्ध खाद्य पदार्थहरू, प्रशोधन गरिएको मासु (भ.न., लन्च मासु, ससेज, हट डग, ह्याम) र फ्रोजन डिनरबाट जोगिनु पर्छ । केही स्न्याक खानाहरू र पसलबाट किनेका प्याकेज गरिएका बाल–बालिकाहरूका खानाहरूमा नुनको मात्रा उच्च हुन्छ । कम नुन भएका खाद्य पदार्थहरू फेला पार्न पोषण तथ्य लेबल जाँच गर्नुपर्छ ।

पारो भएको माछा, जस्तै किङ म्याकेरल, मार्लिन, सुन्तला रफी, शार्क, स्वोर्डफिस, टाइलफिस र बिगआई टुनाबाट टाढा रहनु पर्छ । परिवार र साथीहरूद्वारा समातिएको माछा सेवा गर्नु अघि, माछा र सेलफिस लेभलको सूचनाहरू जाँच गर्ने । पारो मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीका लागि हानिकारक हुन सक्छ । जबकि बाल–बालिकाहरूको आहारमा पारो सीमित गर्नु महत्त्वपूर्ण छ, धेरै प्रकारका माछाहरूमा पारो कम हुन्छ, महत्वपूर्ण पोषक तत्वहरू हुन्छन् जसले मस्तिष्कको विकास र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सहयोग गर्दछ, र स्वस्थ आहारलाई बढ्वा गर्दछ । कुन प्रकारका माछाहरूबाट बच्नु पर्छ र कुन प्रकारका माछाहरू बाल–बालिकाको मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीको विकासलाई प्रबद्र्धन गर्न छनौट गर्ने बारेमा सचेत हुनुपर्छ ।

प्रशोधन (पाश्चुराइज) नगरिएका पेय पदार्थ वा खाद्य पदार्थहरू (जस्तै जुस, दुध, दही, वा चीज) ले बाल–बालिकालाई हानिकारक ब्याक्टेरियाको जोखिममा पार्न सक्छ जसले गम्भीर जोखिम निम्त्याउन सक्छ । आफ्नो बाल–बालिकालाई गैर–प्रशोधीत पेय पदार्थ वा जुस, दूध, दही वा चीज जस्ता खाद्य पदार्थहरू नदिने । प्रशोधन नगरिएको दुधलाई कच्चा दुध पनि भन्न सकिन्छ ।

४.२ पिउन नहुने पेय पदार्थहरू
धेरै बाल–बालिकारूले सानो उमेरमा चिनी–मीठो पेय पदार्थ पिउँदैछन् । यो स्वास्थ्यको दृष्टिले राम्रो कुरा होइन ।

४.२.१ स्वस्थ पेयका विकल्पहरू
चिनी–मीठो पेय (जस्तै सोडा, पप, सफ्ट ड्रिंक, स्वादयुक्त दूध, खेलकुद पेय, चिनीको साथ स्वादयुक्त पानी, र रस पेय) मा थप चिनीहरू हुन्छन् । यी पेयहरू १०० प्रतिशत रस भन्दा फरक छन् । १२ महिना भन्दा कम उमेरका बाल–बालिकाहरूले थप गरिएको चिनीबाट बच्नु पर्छ ।
१२ महिना भन्दा पहिलेका गाईको दुधले तपाईंको बाल–बालिकालाई आन्द्राको रक्तस्रावको जोखिममा पार्न सक्छ । यसमा तपाईँको बाल–बालिकाको मृगौलालाई सजिलैसँग सम्हाल्नका लागि धेरै प्रोटिन र खनिजहरू पनि हुन्छन् र तपाईँको बाल–बालिकालाई आवश्यक पर्ने पोषक तत्वहरूको सही मात्रा हुँदैन ।
१२ महिना भन्दा पहिलेको जुस सिफारिस गरिँदैन । बाल–बालिकाहरूले १२ महिनाको उमेर नपुग्दासम्म कुनै पनि फलफुल वा तरकारीको जुस पिउनु हुँदैन, १२ महिना पछि रस आवश्यक छैन, तर ४ औंस वा एक दिन १०० प्रतिशत रस प्रदान गर्न सकिन्छ । यो १०० प्रतिशत रस हो भनेर सुनिश्चित गर्न पोषण तथ्य लेबलहरू जाँच गर्नुपर्छ । जुस पेय, फलफुल पेय, र फलफुलको स्वादयुक्त पेय पदार्थले चिनी थप गरेको छ भने यसलाई खुवाउनु हुँदैन । फलफुलको जुसभन्दा सम्पूर्ण फलफुलहरू हाम्राबाल–बालिकाका लागि स्वस्थ विकल्प हुन् । क्याफिनयुक्त पेय पदार्थहरू, जस्तै सफ्ट ड्रिंक, चिया, कफी, र खेलकुद पेय, दूई बर्ष भन्दा कम उमेरका बाल–बालिकाहरूका लागि दिनु हुँदैन । साना बाल–बालिकाहरूका लागि क्याफिनका लागि कुनै स्थापित सुरक्षित सीमा छैन ।

४.२.२ चुनौती बन्दै पत्रु खाना
शहरी तथा शहर उन्मूख बस्तिमा रहने मानिसहरुले आफ्ना साना नानी बाबुहरुलाई खुवाउने पत्रु खाना नेपालका लागि चुनौतीको रुपमा रहेको छ । पत्रु खानाले नानी बाबुहरुको स्वास्थमा नकारात्मक प्रभाव पार्दछ र भविश्यमा नसर्ने रोगहरुको शिकार हुनु पर्ने प्रवल संभावना निम्त्याउँछ । त्यसैले आफ्ना नानी बाबुहरुलाई पत्रु खाना खुवाउनबाट जोगाउनु पर्छ र विकल्पको रुपमा रैथाने अन्न (कोदो, फापर, चिनो, कागुनो, जुनेला, मकैे आदि) तरकारी, फलफूल, कन्दमूल (आलु, पिडालु, तरुल, सखरखण्ड, स्कूसका जरा आदि), दुग्धजन्य पदार्थ (दूध, दही, मोही, ताफू, पनीर), माछा, मासुको उपभोग गर्नु पर्छ । यसतो बानी रैथाने अन्न बालीहरुको प्रबद्र्धन गर्न आमा बाबुहरु, शिक्षक, स्थानीय सरकारका पदाधिकारीहरु चनाखो हुनु पर्ने देखिन्छ ।

५. निष्कर्ष
आयुर्वेद एउटा परम्परागत रैथाने ज्ञान हो । जसको अध्ययन गर्नाले आयुको सत्ता, आयु सम्बन्धी ज्ञान र पूर्ण आयुका साथै शारीरिक र मानसिक स्वस्थता प्राप्तिको विषयमा ज्ञान पाइन्छ । मानिसको जीवनशैली व्यवस्थापनद्वारा आफ्नो स्वस्थ्यको रक्षा आफै गर्न सकिन्छ । तर यसको लागि सचेत, अध्ययनशील, आफ्नै वरिपरीको जडिबटी, पृथ्वी, जल, अग्नी, वायु र अकाश तत्वको उपयोग, योग, ध्यान र प्राकृतिक खानपानको सही रुपमा प्रयोग गर्नु पर्ने हुन्छ । सही रुपमा जीवनशैली अपनाउने हो भने आरोग्यता प्राप्त गर्न सकिन्छ । हाम्रो जीवन धेरै अमूल्य छ । आफ्नो जीवनको महत्व सम्झेर प्राकृतिक रुपमा जीवन जिउनु पर्ने अहिलेको आवश्यकता महसुस गरिएको छ । हाम्रा खेत बारी, वन जङ्गल, नदी नाला, स्थानीय रुपमै उत्पादन भएका अन्न, कन्दमूल, तरकारी, फलफूल, दूध, दही, मोही, घिउ विषादीको प्रयोग नगरीकन उपयोग गर्न सके हामी आरोग्य हुन सक्छौं र आफ्ना बालबालिकाहरुलाई पनि सुरक्षितपूर्वक हुर्काउन सक्छौं । सरकारले नीति नियम निर्माण गर्दा रैथाने ज्ञान (आयुर्वेद, योग र प्राकृतिक चिकित्सा प्रणाली, जीवनशैली परिवर्तन आदि) र आधुनिक चिकित्सा विज्ञानलाई संयोजन गरेर सरल, दिगो र वैज्ञानिक स्वास्थ्य प्रणाली विकास गर्नु पर्छ ।

पश्चिमा आधुनिक चिकित्सा प्रणाली गरिब, दुर्गम स्थानमा रहने र संकटाउन्मूख (समूह) नेपाली जनताको पहुँच बाहिर छ । स्वास्थ्य सम्बन्धी नीति निर्माता, निर्णयकर्ता, स्वास्थ्य कर्मी, स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारका पदाधिकारी, राजनीतिक दलका नेता, कार्यकर्ता र समाजसेवीहरुले स्वास्थ्य, शिक्षा, जनजीविका (आकर्षक रोजगारी – कृषि तथा गैह्कृषि व्यवसाय) र वातावरणीय न्याय जस्ता कुरालाई एकसाथ लैजानु पर्छ । नेपालमा स्वास्थ्यलाई क्षेत्रगत रुपमा हेर्ने चलन छ । स्वास्थ्य भन्ने सवाल समग्र सामाजिक संरचना भित्रकै एउटा अङ्ग हो, यसलाई एकाङ्की रुपमा मात्र हरियो भने जनताको जीवन, जगत, जलवायु र जनजीविका जस्ता जीवन पद्धतीबाट छुट्न सक्छन् । एकोनिष्ट आधुनिक स्वस्थ्य प्रणाली मात्र भन्दा दिगो विकासको लक्ष्य पूरा गर्न समग्र स्वास्थ्य प्रणाली भरपर्दो र दिगो हुन्छ । स्वास्थ्य जनताको घर दैलोको सरकारका रुपमा रहेका स्थानीय र प्रदेश सरकारको अधिकार क्षेत्रका कुरा हुन् । त्यसैले उनीहरुले प्राथमिकताका साथ आफ्नो वार्षिक योजना तथा बजेटमा प्रष्टसंग उल्लेख हुनुपर्छ । नेपालको संविधानले शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता क्षेत्रलाई प्रष्टसंग मौलिक अधिकार अन्तरगत् राखेको छ । शिक्षा तथा स्वास्थ्यमा सर्वसुलभ सेवा पाउनु आधारभूत मानव अधिकार हरेक नागरिकको नैसर्गीक हक हो । रैथाने, ज्ञान, सीप, प्रविधि, संस्कृति र आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानको फ्युजनबाट नै दिगो स्वास्थ्य प्रणालीको विकास गर्न सकिन्छ ।

मिति : २०८१ पौष ४, काठमाण्डौं । सम्पर्कः nbthapa2012@gmail.com