हामी सबैकाे संसारन्यूज

विकास अर्थशास्त्र कम आय भएका (विकासशील) देशहरूमा आर्थिक वृद्धि र जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न आवश्यक आर्थिक, सामाजिक र संस्थागत संयन्त्रहरूमा केन्द्रित अर्थशास्त्रको शाखा हो । यो अध्ययनको फराकिलो क्षेत्र हो जुन केवल आर्थिक वृद्धि (राष्ट्रको आयको मात्रात्मक मापन) भन्दा बाहिर जान्छ — सुधारिएको जीवनस्तर, सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिक्षा, र समान अवसर जस्ता गुणात्मक परिवर्तनहरू समावेश हुन्छन् । विकासका अनेक आयाम छन् । समग्र रूपमा हेर्दा आर्थिक आयाम विकासका प्रमुख थुप्रै दिशाहरूमध्ये एक हो– जसले व्यक्तिको जीवनस्तर, राष्ट्रको समृद्धि र सामाजिक स्थायित्वसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्दछ । आर्थिक आयाम भन्नाले प्रायः आय र सम्पत्तिसम्बन्धी अवस्था, रोजगारी–बेरोजगारी तथा कामको प्रकृति÷गुणस्तर, औद्योगीकरण र सेवा क्षेत्रको विकास र आधारभूत संरचनाजस्ता क्षेत्र समाहित हुन्छन् । नेपालका सन्दर्भमा यी आयामले अहिलेको अवस्था, सम्भावना र चुनौती देखाउँछन् । यस आलेखमा खास गरेर विकास अर्थशास्त्र तथा राजनीतिक अर्थतन्त्रको दृष्टिकोणबाट नेपालको आर्थिक विकासका बारेमा विवेचना गरिएको छ । अहिलेको परिवेशमा शास्त्रीय अर्थशास्त्रले मात्र काम गर्न सक्दैन । यसको लागि त वहुआयामिक पक्षको ख्याल गरी विश्लेषण गर्नैपर्छ । विज्ञान र प्रविधिको युगमा सामान्य ढङ्गले सोचेर नवयुवाका विकासका आवश्यक्ता, प्राथमिक्ता र समय सापेक्ष चल्न सकिदैन भन्ने कुरा जेन—जी पुस्ताका हालैको विद्रोहले देखाई सकेका छन् ।

अध्ययनका प्रमुख क्षेत्रहरू
विकास अर्थशास्त्रले विकासमा योगदान गर्ने कारक र नीतिहरूको विस्तृत दायराको जाँच गर्दछ, जसमाः
गरिबी र असमानताः गरिबी र असमान सम्पत्ति वितरणको कारण र परिणामहरू पहिचान गर्दै, र तिनलाई हटाउन रणनीतिहरू विकास गर्ने ।
मानव पुँजी : शिक्षा, सीप प्राप्ति (मानव पुँजी) र उत्पादकत्व वृद्धि गर्न स्वास्थ्य सुधार मार्फत श्रमको विकास ।
संस्थागत संयन्त्रहरूः बृहत् सामाजिक उद्देश्यहरू हासिल गर्ने नीति र संस्थाहरूको डिजाइन सहित विकासमा घरपरिवार, फर्महरू र सरकारहरूको भूमिका ।
संरचनात्मक परिवर्तनः प्राकृतिक स्रोत र कृषिमा केन्द्रित भएर थप विविध, सहरीकृत र औद्योगिक संरचनाहरूमा अर्थतन्त्रको रूपान्तरणको विश्लेषण ।
नीति र सहायता विकास सहायता : नीतिहरू, सरकारी हस्तक्षेप, र रोजगारी सिर्जना गर्न, व्यवसायहरूलाई आकर्षित गर्न र पूर्वाधार सुधार गर्न प्रभावकारी रणनीतिहरूको प्रभावहरूको मूल्याङ्कन ।
अनुभवजन्य अनुसन्धानः विकास समस्याहरू बुझ्न र सम्बोधन गर्न तथ्याङ्क र अनुभवजन्य विधिहरू प्रयोग गर्दै, अनुसन्धान प्रायः विशिष्ट क्षेत्रहरूमा केन्द्रित गरिन्छ ।

दायरा र महत्व
विकसित अर्थतन्त्रहरूसँग व्यवहार गर्ने परम्परागत अर्थशास्त्रको विपरीत, विकास अर्थशास्त्र मौलिक रूपमा बहु–अनुशासनात्मक हुन्छ, जसले विकासशील राष्ट्रहरूले सामना गर्ने जटिल चुनौतीहरू बुझ्नको लागि राजनीतिक विज्ञान, इतिहास र समाजशास्त्रमा चित्रण गर्छ । अन्तिम लक्ष्य भनेको मानिसहरूलाई “गरिबी र पिछडिएको दुष्चक्र“ तोड्न र जीवनको राम्रो गुणस्तरको आनन्द लिन सक्षम पार्नु हो । संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम जस्ता संस्थाहरू यस क्षेत्रमा सक्रिय छन्, विश्वव्यापी समुदायहरूको भलाइमा सुधार गर्ने उद्देश्यका कार्यक्रमहरू र नीतिहरू कार्यान्वयन गर्दै छन् ।

राज्य, समाज, अर्थ–राजनीति र संस्कृतिलाई नयाँ ढंगले पुनर्संरचना गर्नुपर्छ । पुराना संरचनाले यो पुस्ताको आकांक्षा सम्बोधन गर्न सक्दैन । यो परिवर्तनको माग होइन, बाध्यता हो । एक्स र वाई पुस्ताले उपनिवेशबाट मुक्ति, निरंकुश शासनको अन्त्य र संघीय गणतान्त्रिक लोकतन्त्र ल्याउने काम ग¥यो । यस्ले लोकतन्त्रको जग बसाएको छ । नवयुवाहरुले समृद्धिको क्षेत्रमा काम गर्न जरुरी देखिन्छ । क्रान्ति आफैंमा एउटा गतिशील परिवर्तनको परिघटना हो । यो एउटा पुस्ताले अर्कालाई हस्तान्तरण गर्छ । समय अनुसार सबैले आफ्नो जिम्मोवारी वहन गर्नैपर्छ । अनि मात्र देश र जनताको चाहना पूरा गर्न सकिन्छ ।

राजनीतिक अर्थतन्त्रको दृष्टिकोण
विकासको लागि राजनीतिक अर्थतन्त्रको दृष्टिकोणले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक कारकहरूको अन्तरसम्बन्धको लेन्स मार्फत विकास परिणामहरूको विश्लेषण गर्ने व्यापक रूपरेखा प्रदान गर्दछ । जीडीपी वृद्धि जस्ता मेट्रिक्समा संकुचित रूपमा ध्यान केन्द्रित गर्ने परम्परागत आर्थिक मोडेलहरूको विपरीत, यी दृष्टिकोणहरूले शक्ति, अधिकार, संस्थाहरू, र सामाजिक संरचनाहरूले समाजमा आर्थिक छनौटहरू र सम्पत्तिको वितरणलाई कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छ ।

मूल सिद्धान्तहरू
मुख्य सिद्धान्तहरू र फोकसका क्षेत्रहरू समावेश छनः
य समग्र विकासः सामाजिक न्याय, मानव कल्याण (मानव विकास सूचकांक जस्तै मेट्रिक्स द्वारा मापन गरिएको) र वातावरणीय दिगोपन समावेश गर्न केवल आर्थिक सूचकहरू भन्दा बाहिर जान्छ ।

– संस्था र शासनको भूमिकाः औपचारिक र अनौपचारिक संस्थाहरूको गुणस्तर र प्रकृतिले विकासलाई ठूलो आकार दिन्छ। यसमा सम्पत्ति अधिकार, कानुनी प्रणाली, र शासन संरचनाहरू समावेश छन्, ती सबै राजनीतिक छनौटहरूद्वारा प्रभावित छन् ।
– शक्ति र असमानताः यस दृष्टिकोणले कसरी शक्ति गतिशीलता, ऐतिहासिक अन्याय (जस्तै औपनिवेशिकता वा जातीय भेदभाव) र संरचनात्मक असमानताहरूले विकासबाट लाभ उठाउने समूहहरूलाई कसरी असर गर्छ भन्ने कुराको अनुसन्धान गर्छ। यसले समाजमा वर्ग र जातका समस्याहरू र विकासका परिणामहरूमा उनीहरूको प्रभावलाई हेर्छ ।

– कारकहरूको अन्तरसम्बन्धः यसले अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, र राजनीति विज्ञान सहित विभिन्न विषयहरूबाट अन्तर्दृष्टिहरू एकीकृत गर्दछ, जसले विश्वव्यापी र घरेलु कारकहरू देशको विकास मार्गलाई आकार दिनमा गहिरो रूपमा गाँसिएको छ भनी मान्यता दिन्छ ।
– राजनीतिक सम्भाव्यताः यसले विद्यमान राजनीतिक “व्यवसाय मोडेल“ र सुधारको प्रतिरोध गर्न सक्ने शक्तिशाली सरोकारवालाहरूको प्रोत्साहनलाई बेवास्ता गरेमा “इष्टतम“ आर्थिक नीतिहरू प्रायः असफल हुने कुरा स्वीकार गर्दछ ।

मुख्य दृष्टिकोण र सिद्धान्तहरू
धेरै फरक परिप्रेक्ष्यहरू राजनीतिक अर्थव्यवस्था छाता अन्तर्गत पर्छन्ः
शास्त्रीय सिद्धान्तहरूः
आर्थिक उदारवादः सम्पत्ति र विकासको प्राथमिक चालकको रूपमा सीमित राज्य हस्तक्षेप, स्वतन्त्र बजार र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको वकालत गर्दछ ।
मरकण्टालिजमः राष्ट्रिय शक्ति अभिवृद्धि गर्नको लागि सम्पत्ति (जस्तै, व्यापार अधिशेष र स्रोतमाथि नियन्त्रण) जम्मा गर्न राज्यको भूमिकालाई जोड दिन्छ ।
नव–माक्र्सवाद÷निर्भरता सिद्धान्तः विकसित “मूल“ राष्ट्रहरू र विकासशील “परिधि“ राष्ट्रहरू बीचको असमान शक्ति सम्बन्धमा केन्द्रित छ, यसले तर्क गर्दछ कि विश्वव्यापी आर्थिक प्रणाली स्वाभाविक रूपमा शोषण हो र यसले अविकसित राखी रहन योगदान गर्दछ ।

समसामयिक दृष्टिकोणहरूः
विकासको “नयाँ” राजनीतिक अर्थतन्त्रः राजनीतिक अवरोधहरूले आर्थिक नीति छनोटहरू र संस्थागत कार्यसम्पादनलाई कसरी आकार दिन्छ भनी बुझ्न अनुभवजन्य विधिहरू (क्षेत्रीय प्रयोगहरू र विस्तृत डेटा विश्लेषण सहित) प्रयोग गर्दछ ।
परिवर्तनका चालकहरू (डिओसी)÷शक्ति विश्लेषणः यी लचिलो, म्याक्रो–स्तरका दृष्टिकोणहरू हुन् जुन विकास एजेन्सीहरू (जस्तै पूर्व युके डिएफआइडी वा सिडा) द्वारा अभिनेता, सम्बन्ध, र संरचनाहरूको विश्लेषण गर्न प्रयोग गरिन्छ जसले दिइएको सन्दर्भमा सुधार र परिवर्तनको सम्भावनालाई प्रभाव पार्छ ।

व्यावहारिक अनुप्रयोग
व्यवहारमा, यस दृष्टिकोणमा नीतिगत निर्णयहरू सूचित गर्न पूर्ण राजनीतिक अर्थव्यवस्था विश्लेषण (पीईए) सञ्चालन गर्नु समावेश छ । यस विश्लेषणले विकास व्यवसायीहरू र राष्ट्रिय सुधारकर्ताहरूलाई स्थानीय सन्दर्भ बुझ्न, प्रमुख कारकहरू र उनीहरूको प्रोत्साहनहरू पहिचान गर्न, र प्राविधिक रूपमा मात्र नभई राजनीतिक रूपमा सम्भव र समावेशी नीतिहरू डिजाइन गर्न मद्दत गर्दछ । नीतिका उदाहरणहरूमा सामाजिक सुरक्षा जाल, भूमि सुधार, र स्थानीय समुदायहरूलाई शक्तिको विकेन्द्रीकरणमा केन्द्रित पहलहरू समावेश हुन्छन् ।

नेपालको सन्दर्भमा विकासका अर्थराजनीतिक आयाम
आय र सम्पत्तिः प्रतिव्यक्ति आय, गरिबी दर, आय वितरण आदि नेपालका लागि उपयोगी विश्लेषण क्षेत्र हुन् । नेपालमा प्रतिवर्ष प्रतिव्यक्ति आय क्रमशः वृद्धि भइरहेको छ । अर्थ मन्त्रालयका अनुसार नेपालको प्रतिव्यक्ति आय करिब १५१७ डलर पुगेको छ । साथै, घरधुरी व्यय र आयको मामलामा पनि सुधार आएको पाइन्छ । उदाहरणका लागि नेपालको आवासीय औसत वार्षिक घरधुरी आय सन् १९९५–९६ मा ४३ हजार सात सय ३२ रुपैयाँ थियो, जुन अहिले अर्थात् २०२२–२३ मा पॉच लाख ५१ हजार एक सय ४८ रुपैयाँ पुगेको पाइन्छ । यसले नेपाली जनताको आयस्तरमा समग्र वृद्धि आएको संकेत गर्छ ।

तर, पनि यस किसिमको वृद्धि असमान रूपमा वितरण भएको देखिन्छ–सम्पन्न २० प्रतिशत मानिसको आय वृद्धि निकै तीव्र रह्यो भने गरिब वर्गको आय वृद्धिदर सोही अनुपातमा पुगेन, देखिएन । गरिबी दायरामा पनि उल्लेखनीय कमी आएको छ– नेपालको गरिबी मापनअनुसार सन् १९९५–९६ को लगभग ४१.८ प्रतिशतबाट २०२२–२३ मा करिब २०.३ प्रतिशतमा झरेको देखिन्छ । तथापि, आयको असमानता, सम्पत्ति वितरणमा विभाजन र गरिबीमा देखिएको गहिराइका चुनौती चिर्न अझै बाँकी छन् ।

रोजगारी–बेरोजगारी तथा कामको प्रकृति÷गुणस्तरः दोस्रो आयाम भनेको रोजगारी, बेरोजगारी दर, रोजगारको प्रकृति तथा कामको गुणस्तर हो । नेपालमा बेरोजगारी दर करिब १२ प्रतिशतभन्दा बढी रहेको तथ्यांक छ –उदाहरणका लागि आव सन् २०२२–२३ मा नेपालमा बेरोजगारी दर १२.६ प्रतिशत रेकर्ड गरिएको छ । तर यो संख्या मात्रै पर्याप्त होइन–काममा संलग्नलाई हेर्दा धेरैजना अस्थिर, दैनिक मजदुरीमूलक वा ठेकेदारका रूपमा काम गरिरहेका छन् । नेपालको सन्दर्भमा जेजति दैनिक मजदुरको रूपमा कार्यरत श्रमिकहरू छन्, तीमध्ये आधाको मात्र स्थिर मासिक तलब भएको पाइन्छ । यसले रोजगारी मात्र नभएर कामको गुणस्तर र सुरक्षासम्बन्धी समस्या उजागर गर्छ । युवा वर्गमा यो समस्या अझ गहिरो छ । खासगरी १५ देखि २४ वर्षको उमेर समूहमा बेरोजगारी दर झन्डै २३ प्रतिशत पुगेको देखिन्छ । यसले युवा प्रतिभा विदेशी रोजगारतिर धकेलिँदैछ भन्ने संकेत गर्छ ।

औद्योगीकरण तथा सेवा क्षेत्रको विकासः तेस्रो आयाम हो, औद्योगीकरण तथा सेवा क्षेत्रको विकास । नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि क्षेत्रको हिस्सेदारी अझै ठूलो भए पनि उद्योग र सेवा क्षेत्रले क्रमशः भूमिका बढाइरहेका छन् । उदाहरणका लागि, उद्योग र निर्माण क्षेत्रको हिस्सेदारी कुल ग्रार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) मा घटेर करिब १२.४ प्रतिशत रहेको तथ्यांक छ । पछिल्लो समय सेवालाई आर्थिक वृद्धिमा मुख्य चालकको क्षेत्र मानिँदैछ । सन् २०२४–२५ मा सेवा क्षेत्रले जीडीपीमा करिब ६२ प्रतिशत योगदान दिएको छ । यसले नेपालले अपेक्षित रूपमा उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रको बाटोमा पर्याप्त रूपमा अघि बढ्न नसकेको देखाउँछ । नेपालको सन्दर्भमा औद्योगीकरण विस्तारमा चुनौतीहरू छन्– भौगोलिक असुविधा, अर्थव्यवस्थाको सानो आकार, प्रविधिको अभाव, दक्ष जनशक्ति र लगानी आकर्षणमा कमी आदि । आवश्यक उत्पादन, प्रतिस्पर्धात्मकता र रोजगारी सिर्जनामा यही औद्योगीकरणले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।

पूर्वाधार विकासः अन्तिम आयाम यसमा सडक, बिजुली, सञ्चार, यातायात आदि पर्दछन् । जुन आर्थिक विकासका लागि आधारभूत स्तम्भ हुन् । नेपालको सन्दर्भमा सम्बन्धित तथ्यांकले केही अर्थ राख्छ । उदाहरणका लागि, नेपालको सन्दर्भमा केवल करिब ५५ प्रतिशत गाउँले जनसंख्या वर्षभरि उपयोग गर्न मिल्ने सडक पहुँच भएका छन्। बिजुलीमा पनि लगभग ९३ प्रतिशत जनसंख्याको पहुँच देखिन्छ । तर, पनि उत्पादन क्षमता आवश्यकताभन्दा बहुत कम छ जब कि नेपालमा जलविद्युत् उत्पादनको सम्भावना आवश्यकताभन्दा बढी छ । आधारभूत संरचनाको अभावले उत्पादन लागत बढाउँछ, लगानी आकर्षण घटाउँछ र आर्थिक गतिमा रोक लगाउँछ ।

यी माथि उल्लेखित आयामका माध्यमबाट नेपालको आर्थिक विकासको स्थिति, प्रवृत्ति र चुनौतीहरू स्पष्ट रूपमा देखिन्छन् । नेपालले प्रतिव्यक्ति आय वृद्धि, गरिबी दरमा कमी तथा सेवाक्षेत्रको बढ्दो भूमिका जस्ता सकारात्मक संकेतहरू प्राप्त गरेको देखिन्छ । तर, रोजगारीको गुणस्तर र उत्प्रेरणा अझै कमजोर छ । औद्योगीकरण अपेक्षित गतिमा अगाडि बढिरहेको छैन । भन्नैपर्दा, कुनै समय स्थापना गरिएको उद्योगले आजसम्म धानेको थियो । पछिल्लो समय विविध कारणले तीमध्ये केही धरासायी भएका छन् । तिनलाई पुनः सञ्चालन गर्न पनि सरकार तम्सिएको पाइँदैन । नयाँ उद्योगको अधिक सम्भावना भए पनि सरकारको प्राथमिकतामा परेको देखिँदैन । समग्रमा उद्योगका लागि आधारभूत संरचना लगानी र निर्माणमा अझै खाँचो छ ।विशेषगरी, मध्यम आय भएको देश बन्नका लागि नेपालले निम्न विषय र क्षेत्रमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ः
१. आय र सम्पत्तिको वितरण सुधार गरेर समानता, समावेशी र तीव्र वृद्धि सुनिश्चित गर्ने ।
२. कामको गुणस्तर र संरचनात्मक रोजगारी सिर्जना गरी युवा, दलित र महिला सहभागिता वृद्धि गर्ने ।
३. उत्पादन खासगरेर कृषिको व्यवसायिकीकरण तथा उद्योग क्षेत्र विकासलाई तीव्रता दिने जहाँ प्रविधि, लगानी र प्रतिस्पर्धात्मकता वृद्धि गर्ने ।
४. पूर्वाधार विकासः खासगरेर सडक, उर्जा, सञ्चारमा द्रुत र निष्पक्ष लगानी गर्दै सबै भूभागमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्ने ।
५. पर्यावरणको ध्यानः खासगरेर हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनको जोखिम बढ्दो छ । प्रकृतिसँग संघर्ष होइन, सहकार्य र पर्यावरणमैत्री विकास गर्ने ।
६. खुसी : भौतिक सुख मात्र होइन, आत्मिक सुख पनि हो । पारिवारिक र सामुदायिक वातावरणमा विशेष ध्यान दिनु पर्ने देखिन्छ ।

निष्कर्ष
यी चुनौतीलाई ठीकसँग सम्बोधन गर्न सकियो भने नेपालले आर्थिक विकासको नयाँ मार्ग अवलम्बन गर्न सक्नेछ । जसबाट समावेशी वातावरणमा रोजगार समेत प्रदान गर्दै समृद्धि प्राप्त गर्न सक्छ । तर, त्यसका लागि नीतिनिर्माणमा विशेष ध्यान दिँदै संस्थागत क्षमता बढाउँदै स्रोत जुटाउने रणनीति अवलम्बन गर्नुपर्छ । स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता अत्यावश्यक छ । यी आयाममध्ये कुनै एक क्षेत्रमा कमजोरी रहँदा समग्र विकासमा असन्तुलन आउँछ । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालले प्रतिव्यक्ति आय वृद्धि, गरिबी दरमा कमी र सेवा क्षेत्रको विस्तारमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ । तर, रोजगारीको गुणस्तर, औद्योगीकरणको गति र पूर्वाधार विकासको समान पहुँच अझै चुनौती बनेका छन् । आगामी वर्षहरूमा राज्यले समावेशी आर्थिक नीतिहरू, उद्यमशीलता प्रवद्र्धन, उत्पादनमुखी लगानी र क्षेत्रीय सन्तुलनमा जोड दिन सकेमा नेपालले दिगो, समावेशी र स्थायी आर्थिक समृद्धिको दिशा पक्रन सक्छ । अहिले पुराना पुस्ताका नेतालाई गाली गलौज गर्ने गरिन्छ । कुनै पनि पुस्ता आफैंमा पूर्ण हुँदैन, उसले आफ्नो युगको काम मात्र गर्छ ।

हामीले मानवजातिको विकासको सिद्धान्तमा विश्वास गर्नुपर्छ । ब्रह्माण्डको उत्पत्तिदेखि जीवन, समाज, राज्य र राजनीतिसम्म सबै सापेक्ष र निरन्तर विकसित हुन्छन् । यो दृष्टिकोणले इतिहासको निरन्तरता बुझाउँछ र हरेक पुस्तालाई आफ्नो जिम्मेवारी थाहा दिन्छ । जेन—जी वा नवयुवा पुस्ता डिजिटल नेटिभ हो । इन्टरनेट, एआई र ग्लोबल कनेक्टिभिटीमा हुर्कियो । उसको चेतना गतिशील छ । त्यसैले राज्य, समाज, अर्थ–राजनीति र संस्कृतिलाई नयाँ ढंगले पुनर्संरचना गर्नुपर्छ । पुराना संरचनाले यो पुस्ताको आकांक्षा सम्बोधन गर्न सक्दैन । यो परिवर्तनको माग होइन, बाध्यता हो । एक्स र वाई पुस्ताले उपनिवेशबाट मुक्ति, निरंकुश शासनको अन्त्य र संघीय गणतान्त्रिक लोकतन्त्र ल्याउने काम ग¥यो । यस्ले लोकतन्त्रको जग बसाएको छ । नवयुवाहरुले समृद्धिको क्षेत्रमा काम गर्न जरुरी देखिन्छ । क्रान्ति आफैंमा एउटा गतिशील परिवर्तनको परिघटना हो । यो एउटा पुस्ताले अर्कालाई हस्तान्तरण गर्छ । समय अनुसार सबैले आफ्नो जिम्मोवारी वहन गर्नैपर्छ । अनि मात्र देश र जनताको चाहना पूरा गर्न सकिन्छ । तीव्र आर्थिक वृद्धिका लागि पनि वहुआयामीक कुराको आवश्यक छ । हाम्रो प्रतिव्यक्ति आय हेर्दा पनि छिमेकीको तुलनामा हामी धेरै पछाडि छौं । दुई अंकको आर्थिक वृद्धि गर्न आवश्यक छ । तर हामीले के कुरा हेक्का राख्नै पर्छ भने असमानता न्यूनीकरण गर्न कहिल्यै पनि विसर्नु हु‘दैन । धेरै देशको उदाहरण हेर्दा आर्थिक वृद्धि भए पनि गरिब र धनिबीचको खाडलले असमानता बढेर समस्या ल्याएको पाईन्छ । भ्रष्टाचार, गरिबी, बरोजगारी, कुशासन र विधिको शासनको अभाव अहिलेका चुनौती हुन् । जबसम्म यी कुरा सम्बोधन हुँदैनन् तबसम्म अशान्ति, कलह र जनक्रान्ति हुने संभावना विद्धमान रहिरहन्छ । वर्तमान संविधानका केही कमी कमजोरी छन् यसलाई बेलैमा सम्बोधन गर्न सक्नु पर्छ । प्रत्यक्ष निर्वाचित प्रधानमन्त्री वा राष्ट्रपति, कार्यकारी दुई काल सम्म मात्र चुनिने व्यवस्था, सांसद विधायिकी मात्र रहने, मन्त्री विज्ञ व्यक्तिहरुबाट छान्ने, मुख्यमन्त्री पनि प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट चुनिने व्यवस्था गर्न सके राजनीतिक स्थायित्व र चुवाव कम खर्चिलो हुन सक्छ । संसदबाट चयन हुने प्रमुखहरू भन्दा जनताबाट प्रत्यक्ष निर्वाचित प्रमुखलाई बढी जनसमर्थन प्राप्त हुन्छ । यसले निर्णय–प्रक्रियामा स्पष्टता ल्याउँछ र सरकारप्रति जनताको विश्वास बढाउँछ भन्ने मान्यता छ । केही मानिसले यसप्रति शंका व्यक्त गरे पनि यो व्यवस्था हालको भन्दा प्रगतिशील नै देखिन्छ । कुनै पनि प्रणालीको कमी कमजोरी त हुन्छन् नै । तर सचेत रुपले सच्याउ‘न सकिन्छ । पछिल्लो समय जेन—जी पुस्ताले यी कुरामा चासो देखाएका छन् । यो सकारातमक कुरा हो । अस्तु ।