हामी सबैकाे संसारन्यूज

आजको आधुनिक युगमा मानिसको जीवनशैली जति सहज बन्दै गएको छ, उत्ति नै जटिल र असुरक्षित पनि हुँदै गइरहेको छ। विशेषगरी सहरीकरण, जनसंख्या वृद्धि, उपभोक्तावाद र बजारमुखी अर्थतन्त्रको विस्तारसँगै खाद्य वस्तुको उत्पादन, भण्डारण र वितरण प्रणालीमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। मानिसहरू स्वस्थ जीवन, पोषणयुक्त भोजन र सुरक्षित खाद्य पदार्थको खोजीमा छन्, तर विडम्बना के छ भने बजारमा उपलब्ध धेरै खाद्य सामग्रीहरू विभिन्न रसायनहरूको प्रयोगका कारण जोखिमपूर्ण बन्दै गएका छन्।

आज उपभोक्ताले बजारमा जाँदा सामानको चमक, रंग, आकार र बाहिरी आकर्षणलाई गुणस्तरको मापदण्ड ठान्ने गरेका छन्। यही मनोविज्ञानलाई आधार बनाएर केही गैरजिम्मेवार व्यापारीहरूले खाद्य वस्तुमा विभिन्न रसायन प्रयोग गरी कृत्रिम ताजापन देखाउने प्रयास गरिरहेका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा माछा, मासु, फलफूल तथा तरकारीमा “फर्मालिन” प्रयोग गरिएको विषयले नेपाली समाजमा ठूलो चिन्ता र बहस सिर्जना गरेको छ।

यो केवल खाद्य मिसावटको सामान्य घटना मात्र होइन, बरु मानव स्वास्थ्य, उपभोक्ता अधिकार र सामाजिक नैतिकतामाथिको गम्भीर आक्रमण हो। मानिसले विश्वासका साथ किनेर घरमा ल्याएको खाना नै विस्तारै विषमा परिणत हुन थालेपछि खाद्य सुरक्षाको प्रश्न झन् संवेदनशील बनेको छ।

प्रयोगशालाबाट भान्सासम्मको अवस्था
फर्मालिन भनेको “फर्मल्डिहाइड” (Formaldehyde) नामक रसायनलाई पानीमा घोलेर बनाइएको तरल पदार्थ हो। सामान्यतया यसमा करिब ३७ देखि ४० प्रतिशतसम्म फर्मल्डिहाइड ग्यास मिसिएको हुन्छ। यसमा अत्यन्त तीखो गन्ध हुन्छ र जैविक वस्तुहरूलाई लामो समयसम्म सड्न वा कुहिन नदिने गुण हुन्छ। यसको प्रयोग मुख्यतया अस्पताल, प्रयोगशाला तथा औद्योगिक क्षेत्रमा गरिन्छ। मेडिकल शिक्षामा अध्ययनका लागि राखिएका शवहरू सुरक्षित राख्न, जैविक नमुनाहरू संरक्षण गर्न तथा विभिन्न रासायनिक उद्योगमा यसको प्रयोग हुने गर्छ।

तर दुःखद पक्ष के हो भने, यस्तै रसायन आज मानिसले खाने खाद्य वस्तुमा प्रयोग हुन थालेको छ। मरेको शरीरलाई वर्षौँसम्म नसड्न दिने पदार्थलाई जीवित मानिसको खानामा मिसाउनु मानव स्वास्थ्यप्रतिको गम्भीर लापरवाही हो।

खाद्य वस्तुमा किन प्रयोग गरिन्छ फर्मालिन ?
फर्मालिन प्रयोग गर्नुको मूल कारण व्यापारिक नाफा हो। माछा, मासु तथा केही फलफूल–तरकारी छिट्टै बिग्रने प्रकृतिका हुन्छन्। विशेषगरी गर्मी मौसम, चिस्यानको कमी, लामो ढुवानी र कमजोर भण्डारण व्यवस्थाका कारण व्यापारीहरूलाई आर्थिक नोक्सानी हुने डर हुन्छ। यस्तो अवस्थामा केही व्यापारीहरूले फर्मालिन प्रयोग गरी खाद्य वस्तुलाई धेरै दिनसम्म “ताजा” जस्तो देखाउने प्रयास गर्छन्।

फर्मालिनले माछाको मासुलाई कडा बनाउँछ, बाहिरी चमक बढाउँछ र कुहिने प्रक्रियालाई ढिलो बनाउँछ। त्यसैले हप्तौँ पुरानो माछा पनि हेर्दा भर्खरै समातिएको जस्तो देखिन सक्छ। त्यस्तै, फलफूल र तरकारीहरू पनि लामो समयसम्म नकुहिने तथा ताजा देखिने बनाइन्छ।

यो समस्या विशेषगरी आयातित समुद्री माछा र टाढाबाट ल्याइने खाद्य वस्तुहरूमा बढी देखिन्छ। उचित कोल्ड चेन प्रणाली, चिस्यानयुक्त भण्डारण र सुरक्षित ढुवानीको अभावले पनि यस्तो गलत अभ्यासलाई बढावा दिएको छ।

व्यापारिक इमान्दारिताको कुरा
खाद्य वस्तुमा फर्मालिन प्रयोग हुनु केवल प्राविधिक कमजोरी मात्र होइन, यो सामाजिक र नैतिक संकट पनि हो। कुनै व्यापारीलाई आफूले प्रयोग गरेको रसायनले मानिसको स्वास्थ्य बिगार्न सक्छ भन्ने कुरा थाहा हुँदाहुँदै पनि केवल नाफाका लागि त्यस्तो काम गर्नु गम्भीर अमानवीयता हो।

आज बजारमा “चम्किलो देखिने वस्तु नै राम्रो” भन्ने मानसिकता बलियो छ। यही कारण फर्मालिन प्रयोग गरिएको माछा वा तरकारी सामान्य उपभोक्तालाई अझ आकर्षक लाग्न सक्छ। तर बाहिरी चमकभित्र लुकेको जोखिम धेरैले बुझ्न सकेका छैनन्। यसले इमानदार किसान र व्यवसायीहरूलाई पनि असर पुर्‍याएको छ। स्थानीय किसानले उत्पादन गरेको प्राकृतिक तरकारीभन्दा रसायनयुक्त चम्किलो वस्तु बजारमा बढी बिक्न थालेपछि स्वदेशी उत्पादन र स्वस्थ खाद्य संस्कृतिमाथि नकारात्मक असर परेको छ।

स्वास्थ्यमा पर्ने अल्पकालीन असर
फर्मालिनयुक्त खाद्य पदार्थ सेवन गर्दा शरीरमा तुरुन्तै विभिन्न समस्या देखिन सक्छन्। कतिपय मानिसमा आँखा पोल्ने, घाँटी जल्ने, वाकवाकी लाग्ने, पेट दुख्ने, टाउको दुख्ने, खोकी लाग्ने तथा एलर्जी हुने समस्या देखिन्छ।  धेरै मात्रामा फर्मालिन शरीरमा प्रवेश गरेमा श्वासप्रश्वासमा कठिनाइ आउने, बेहोस हुने तथा आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला तथा दीर्घरोगीहरूमा यसको असर अझ गम्भीर हुन सक्छ।

दीर्घकालीन असर र क्यान्सरको जोखिम
फर्मालिनको सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष भनेको यसको दीर्घकालीन असर हो। लामो समयसम्म फर्मालिनयुक्त खाद्य पदार्थ सेवन गरिरहँदा कलेजो, मिर्गौला तथा फोक्सोमा गम्भीर असर पर्न सक्छ। यसले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर बनाउँछ र स्नायु प्रणालीमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन अन्तर्गतको International Agency for Research on Cancer ले Formaldehyde लाई मानवमा क्यान्सर गराउन सक्ने प्रमाणित तत्वको सूचीमा राखेको छ।वैज्ञानिक अध्ययनहरूका अनुसार फर्मालिन शरीरभित्र पुगेपछि कोषहरूमा रहेका म्ल्ब् र प्रोटिनसँग प्रतिक्रिया गर्छ। यसले कोषहरूको स्वाभाविक कार्य प्रणाली बिगार्छ र क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ। पेट, फोक्सो तथा रगतसम्बन्धी क्यान्सरको सम्भावना बढ्न सक्ने विभिन्न अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्।

उपभोक्ताले कसरी चिन्ने ?
घरमै बसेर फर्मालिन भएको खाद्य वस्तु शतप्रतिशत पहिचान गर्न गाह्रो हुन्छ, किनकि यसको सही परीक्षण प्रयोगशालाबाट मात्र सम्भव हुन्छ। तर केही संकेतले शंका गर्न मद्दत गर्न सक्छ। यदि माछा अस्वाभाविक रूपमा कडा छ, अत्यधिक चम्किलो देखिन्छ, प्राकृतिक गन्ध कम आउँछ वा धेरै दिनसम्म पनि नकुहिने अवस्थामा छ भने त्यसमा फर्मालिन प्रयोग भएको हुन सक्छ।

त्यस्तै, फलफूल तथा तरकारीहरू धेरै समयसम्म ताजा देखिनु, काट्दा अस्वाभाविक गन्ध आउनु तथा स्वादमा प्राकृतिकपन कम हुनु पनि शंकास्पद अवस्था हुन सक्छ।
कतिपय अवस्थामा फर्मालिनयुक्त माछामा झिँगा समेत नबस्ने देखिन्छ। यो पनि उपभोक्ताले ध्यान दिनुपर्ने संकेत हो।

फर्मालिनको असर कसरी कम गर्ने ?
फर्मालिन स्वास्थ्यका लागि हानिकारक रसायन हो, जसलाई केही व्यापारीहरूले माछा, फलफूल तथा तरकारी लामो समयसम्म ताजा देखाउन प्रयोग गर्ने गर्छन्। यसको बढी सेवनले पेट दुख्ने, एलर्जी, श्वासप्रश्वास समस्या, कलेजो तथा मिर्गौलामा असर पर्न सक्छ। त्यसैले यसको असर कम गर्न केही सावधानी अपनाउन आवश्यक हुन्छ।

सबैभन्दा पहिले तरकारी, फलफूल र माछालाई सफा पानीले धेरै पटक राम्ररी धुनुपर्छ। नुनपानी वा सिरका मिसाएको पानीमा १५–२० मिनेट भिजाएर पुनः सफा पानीले धोएमा सतहमा रहेको केही रसायन कम गर्न मद्दत मिल्छ। माछाको गलफ्रेसी, पेटभित्रको भाग तथा रगत भएको हिस्सा हटाएर सफा गर्नु राम्रो मानिन्छ।

अत्यधिक चम्किलो, अस्वाभाविक रूपमा धेरै दिनसम्म ताजा देखिने वा गन्ध नआउने माछा तथा तरकारीप्रति सचेत हुनुपर्छ। सम्भव भएसम्म स्थानीय तथा मौसमी उत्पादन प्रयोग गर्नु सुरक्षित हुन्छ। फलफूल तथा तरकारीको बाहिरी बोक्रामा रसायन बढी हुन सक्ने भएकाले राम्रोसँग धुने वा आवश्यक परे बोक्रा हटाएर खाने गर्नुपर्छ।

व्यापारीहरूले पनि फर्मालिनको प्रयोग नगरी बरफ, फ्रिज तथा उचित भण्डारण प्रणाली प्रयोग गर्नुपर्छ। उपभोक्ता सचेतना, नियमित बजार अनुगमन र कानुनी कारबाहीले मात्रै फर्मालिनको दुरुपयोग नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। सुरक्षित खाद्य पदार्थको प्रयोग स्वस्थ जीवनको आधार हो।

नेपालमा खाद्य सुरक्षाको अवस्था
नेपालमा खाद्य सुरक्षाको जिम्मेवारी Department of Food Technology and Quality Control  लगायतका सरकारी निकायले लिएका छन्। तर पर्याप्त जनशक्ति, आधुनिक प्रयोगशाला तथा प्रभावकारी बजार अनुगमनको अभावले चुनौती अझै कायम छ।

धेरैजसो बजार अनुगमन चाडपर्वको समयमा मात्र सक्रिय हुने गरेको पाइन्छ। सीमित स्रोतसाधन, कमजोर कानुनी कार्यान्वयन तथा कम सजायका कारण गलत काम गर्नेहरूमा डर कम देखिन्छ। खाद्य ऐन र उपभोक्ता संरक्षणसम्बन्धी कानुनलाई अझ प्रभावकारी बनाउँदै दोषीमाथि कडा कारबाही गर्न आवश्यक छ। सीमा नाकाहरूमा नै परीक्षण प्रणाली मजबुत बनाउनु पनि अत्यन्त जरुरी छ।

समाधानका सम्भावित उपाय
फर्मालिनको समस्या समाधान गर्न सरकार, व्यापारी, किसान तथा उपभोक्ता सबै पक्षको सामूहिक जिम्मेवारी आवश्यक छ। सरकारले नियमित बजार अनुगमन, मोबाइल परीक्षण प्रयोगशाला तथा सीमा क्षेत्रमा खाद्य परीक्षण प्रणाली विस्तार गर्नुपर्छ। स्थानीय तहहरूले पनि बजार व्यवस्थापन र उपभोक्ता सचेतनामा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ।

व्यापारीहरूले अल्पकालीन नाफाभन्दा माथि उठेर सामाजिक उत्तरदायित्व बुझ्नुपर्छ। सुरक्षित भण्डारण, कोल्ड स्टोर र उचित ढुवानीको प्रयोग बढाउन आवश्यक छ। किसानहरूले विषादी तथा रसायनको प्रयोग कम गर्दै सुरक्षित उत्पादनतर्फ ध्यान दिनुपर्छ। स्थानीय किसान बजारको प्रवर्द्धनले पनि सुरक्षित खाद्य प्रणाली निर्माणमा मद्दत गर्न सक्छ। उपभोक्ताहरू स्वयं पनि सचेत हुन आवश्यक छ। अत्यधिक चम्किलो वस्तुप्रति लोभिनु भन्दा स्थानीय तथा विश्वसनीय स्रोतबाट खाद्य वस्तु खरिद गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

सुरक्षित खाद्य सुरक्षामा सजगताको आवश्यकता
आजको आवश्यकता केवल पेट भर्ने खाना होइन, सुरक्षित र स्वस्थ खाना हो। स्थानीय तथा मौसमी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनु, ताजा तथा प्राकृतिक खाद्य वस्तु प्रयोग गर्नु र रसायनयुक्त चमकभन्दा वास्तविक गुणस्तरलाई महत्व दिनु समयको माग हो।  खाना पकाउनु अघि तरकारी र फलफूल राम्रोसँग धोएर प्रयोग गर्ने, केही समय नुनपानीमा भिजाउने तथा अस्वाभाविक रूपमा चम्किलो वस्तुप्रति सावधान रहने बानीले केही हदसम्म जोखिम कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। हामीले अब “सस्तो र आकर्षक” भन्दा “सुरक्षित र स्वस्थ” खानाको लाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

स्वास्थ्य नै सबैभन्दा ठूलो धन
खाद्य वस्तुमा फर्मालिनको प्रयोग आम उपभोक्ताको स्वास्थ्यसँग गरिएको गम्भीर खेलवाड हो। केही व्यक्तिको अल्पकालीन नाफाका लागि लाखौँ मानिसको स्वास्थ्य जोखिममा पार्नु कुनै पनि दृष्टिले स्वीकार्य हुन सक्दैन।

नेपालमा फर्मालिन प्रयोग गरेमा हुने कारबाहीको कानुनी ब्याबस्था
नेपालमा खाद्य पदार्थमा फर्मालिन जस्ता हानिकारक रसायन प्रयोग गर्नु गैरकानुनी कार्य मानिन्छ। माछा, तरकारी, फलफूल वा अन्य खाद्य वस्तु सुरक्षित राख्ने नाममा फर्मालिन प्रयोग गरेमा सम्बन्धित व्यक्ति वा व्यवसायीलाई कानुन अनुसार कारबाही गरिन्छ। नेपालको खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर सम्बन्धी कानुन अनुसार मानव स्वास्थ्यमा असर पर्ने रसायन मिसाएर खाद्य वस्तु बिक्री वितरण गर्न पाइँदैन। यदि बजार अनुगमनका क्रममा फर्मालिन प्रयोग भएको प्रमाणित भएमा त्यस्ता खाद्य वस्तु तत्काल जफत तथा नष्ट गरिन्छ। साथै दोषी व्यापारी, व्यवसायी वा आपूर्तिकर्तालाई जरिवाना, इजाजतपत्र रद्द तथा कैद सजायसम्म हुन सक्छ।

खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग, स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन कार्यालय तथा उपभोक्ता हित संरक्षण निकायहरूले नियमित रूपमा बजार अनुगमन गर्ने गर्छन्। विशेष गरी माछा, मासु, तरकारी तथा फलफूलमा रसायन प्रयोग भए नभएको परीक्षण गरिन्छ।

फर्मालिन प्रयोगले उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्ने भएकाले सरकारले यसलाई खाद्य अपराधको रूपमा लिने गरेको छ। यस्तो कार्यबाट पेट, कलेजो, मिर्गौला तथा क्यान्सरसम्बन्धी समस्या समेत हुन सक्ने भएकाले कानुनी रूपमा कडा निगरानी राखिएको छ। त्यसैले छोटो समयको नाफाका लागि फर्मालिन प्रयोग गर्नु गलत मात्र होइन, कानुनी रूपमा दण्डनीय कार्य पनि हो। सुरक्षित खाद्य वस्तुको उत्पादन र बिक्री गर्नु प्रत्येक व्यापारी तथा व्यवसायीको जिम्मेवारी हो।

राज्यले प्रभावकारी कानुनी व्यवस्था लागू गर्नुपर्छ, बजार अनुगमनलाई बलियो बनाउनुपर्छ र दोषीमाथि कडा कारबाही गर्नुपर्छ। अर्कोतर्फ नागरिकहरूले पनि सचेत उपभोक्ताको भूमिका निर्वाह गर्न आवश्यक छ। हामीले आज जे खाइरहेका छौँ, त्यसैले हाम्रो भोलिको स्वास्थ्य निर्धारण गर्छ। त्यसैले रासायनिक चमकको पछाडि नदौडी प्राकृतिक, सुरक्षित र स्वस्थ भोजनलाई जीवनशैली बनाउनु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो। स्वास्थ्य नै मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो, र त्यसको सुरुवात सुरक्षित खानाबाट हुन्छ।