हामी सबैकाे संसारन्यूज

मानव चेतनाको गहिराइमा लुकेका शाश्वत सत्यहरूलाई उजागर गर्दै, वैदिक, पौराणिक र सनातन दर्शनले जीवन र जगत्‌को यस्तो अद्वितीय व्याख्या प्रस्तुत गर्दछ जसले हाम्रो भौतिक अस्तित्वको सीमालाई पार गर्दछ। यो दर्शन केवल शरीर र संसारको वर्णन मात्र होइन, बरु यसले भूत, वर्तमान र भविष्यको एकीकरण गरी अस्तित्वको सम्पूर्णतालाई बुझाउँछ।

सनातन दर्शनको यो गहन व्याख्याअनुसार, हाम्रो जीवन कुनै रैखिक (linear) यात्रा होइन, बरु एउटा अनन्त चक्र हो जहाँ प्रत्येक पलले अर्को पलको नियति निर्धारण गर्दछ। यसलाई बुझ्नको लागि भूत, वर्तमान र भविष्यको दार्शनिक अवधारणालाई जान्नु आवश्यक छ।

भूत (Bhuta) : अस्तित्वको आधार र पूर्वस्थिति
भूत शब्दको अर्थ ‘भएको’ वा ‘अस्तित्वमा रहेको’ हो। यो कुनै पनि व्यक्तिको वर्तमान अवस्थाभन्दा पहिलेको स्थिति हो। सांख्य र वेदान्त दर्शनले यसलाई पञ्च महाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश) बाट निर्मित स्थूल शरीर (physical body) का रूपमा व्याख्या गर्दछन्। हामीले जुन शरीरलाई आफ्नो पहिचान मान्छौँ, त्यो वास्तवमा यी पाँच तत्त्वहरूको एउटा विशिष्ट संयोजन मात्र हो। हाम्रो जन्म, हाम्रो वंश र हाम्रा पूर्व कर्महरूको सञ्चयले हाम्रो वर्तमान अस्तित्वको भूत पक्षले निर्माण गरिदिने गर्दछ।

वर्तमान (Kriya or Karma): चेतनाको क्रियाशील क्षण
वर्तमान त्यो क्षण हो जहाँ हाम्रो चेतना सक्रिय हुन्छ। यो क्षण नै कर्म गर्ने वा कर्मको फल भोग्ने क्षण हो। सांख्य दर्शनले यहाँ सूक्ष्म शरीर (subtle body) को महत्त्वलाई प्रकाश पार्छ। यो सूक्ष्म शरीर मन, बुद्धि, अहंकार र पाँच ज्ञानेन्द्रिय तथा कर्मेन्द्रियहरूबाट बनेको हुन्छ। हाम्रो वर्तमान कर्महरू यही सूक्ष्म शरीरको नियत र शुद्धतामा आधारित हुन्छन्। यही क्षणमा लिइएका हरेक निर्णय, गरिएको हरेक कार्य र राखिएको हरेक भावनाले हाम्रो भविष्यको मार्ग तय गर्दछ।

प्रेत (Preta):  भविष्यको अनिश्चित अवस्था र कर्मको फल
प्रेत शब्दलाई सामान्यतया मृत्युपछिको आत्माको अवस्थासँग जोडेर हेरिए पनि, यसको दार्शनिक अर्थ अझ गहिरो छ। प्रेत भविष्यको सम्भाव्य अवस्था हो, जहाँ कर्मको फल भोग्नुपर्ने हुन्छ। जब व्यक्ति भौतिक शरीरको बन्धनबाट मुक्त हुन्छ, उसले आफ्नो कर्मको सञ्चय बोकेर सूक्ष्म रूपमा अस्तित्वमा रहन्छ। यो अवस्था तबसम्म अनिश्चित रहन्छ जबसम्म उसले आफ्नो कर्मअनुसार उसको गन्तव्य कस्तो हुने भनी निश्चय भइसकेको हुँदैन। कर्मअनुसारको उचित फल प्राप्त गर्दैन। गरुड पुराण र श्राद्ध उपनिषद् जस्ता ग्रन्थहरूले यसै प्रेत अवस्थालाई पितृ वा पिशाच बन्ने मार्गको रूपमा व्याख्या गर्दछन्।
जीवनको यो महान् चक्रमा कर्म, शुद्धि र गन्तव्यको निर्धारक कर्मको सञ्चयले मृत्युपश्चात् व्यक्तिको चेतनाको गन्तव्य दुई फरक मार्गहरूमा विभाजित हुन्छ।

पितृ (Pitṛs) वा मुक्तिको उन्नत मार्ग
यदि व्यक्तिले आफ्नो जीवनकालमा शुद्धता, सदाचार र आध्यात्मिक उन्नतिको लागि कर्म गर्दछ भने, उसको आत्मा मृत्युपछि पितृ (Ancestors) को रूपमा उन्नत अवस्था प्राप्त गर्दछ। यो अवस्थामा आत्माले उच्च लोकहरूमा वास पाउँछ, शान्ति र मुक्ति प्राप्त गर्दछ। श्राद्ध र तर्पण जस्ता संस्कारहरूले सङ्केत गर्ने विधि र प्रक्रियाबाट गुज्रिएपछि प्रेत पितृमा परिणत हुने गर्दछ, जसले गर्दा आत्माले चीर शान्ति र मोक्ष प्राप्त गर्दछ।

पिशाच (Piśāca): पतन र असन्तुष्टिको मार्ग
यदि व्यक्ति जीवनभर अपूर्ण इच्छा, दुष्कर्म, लोभ वा भौतिक आसक्तिमा लिप्त रहन्छ भने, उसको आत्मा प्रेत अवस्थाबाट पिशाच वा त्यस्तै निम्न कोटिको अस्तित्वमा पतन हुन्छ। यो अवस्था अत्यन्तै असन्तुष्ट, बेचैन र अराजक हुन्छ। यस प्रकारको पतनले आत्मालाई पशु, कीरा वा अन्य निम्न कोटका जीवहरूको रूपमा पुनर्जन्म दिन्छ, जहाँ उसले आफ्नो दुष्कर्मको फल भोग्नुपर्छ।

वैदिक वा शास्त्रीय संस्कृत ग्रन्थहरूमा ‘मासान’ (Māsan) शब्दको प्रत्यक्ष र व्यापक उल्लेख भेटिने गर्दैन। यो विशेष गरी तान्त्रिक र क्षेत्रीय परम्पराहरूमा एक गहन र महत्त्वपूर्ण अवधारणाका रूपमा स्थापित छ। ‘मासान’ शब्दको उत्पत्ति ‘श्मशान’ (śmaśāna) वा ‘मसानघाट’ (cremation ground) शब्दबाट भएको मानिन्छ र यसले श्मशान र त्यो सँग जोडेर मानिसको कल्पनामा आउने त्यससँग सम्बन्धित दृश्य वा काल्पनिक चेतन शक्ति वा त्योसँग जोडेर मानिसको कल्पनामा आउने काल्पनिक मनोभाव, हेलिसिनोटिङ अनुभूति र हिस्टेरिया जस्ता स्प्लिट पर्सनालिटी डिसअर्डर जस्ता मनोवैज्ञानिक अस्वस्थताहरूको पक्षलाई जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

श्मशानलाई भौतिक जीवनको अन्त्य र अज्ञातको सुरुवातको प्रतीक मानिन्छ। यो त्यो स्थान हो जहाँ पञ्चमहाभूतले बनेको शरीर अन्ततः आफ्ना पहिलेकै रूपका तत्त्वहरूमा विघटन हुन्छ। यसै विघटनको प्रक्रियामा केही अवशिष्ट ऊर्जा अर्थात् स्मरण रूपी चेतना जीवित रहेका व्यक्तिहरूको मनको अंशको रूपमा श्मशानमै रहन्छ, जसलाई श्मशानमै अडिएको मन अर्थात् ‘मासान’ भनिन्छ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा, मासानले मानव मनमा रहेका गहिरा भय, अनिश्चितता र मृत्युसँग सम्बन्धित अपूर्ण इच्छाहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछ। वैदिक ग्रन्थहरूमा भूतकालमा व्यक्तिले अनुभूति गरेको आफूमाथि ज्यादती भएको जस्ता अनुभूतिले दिने डिप्रेसन जस्ता समस्या, वर्तमानमा कुनै विषय वस्तुमा हुन गएको आसक्तिको आपूर्ति हुन नसक्दाको अवस्थाले निम्त्याउने बेचैनी जस्ता मनोभाव र आफ्नो भविष्य सुरक्षित नहुने डर र चिन्ताले निम्त्याउने एङ्जाइटी जस्ता मनोवैज्ञानिक विकृति आदिले जुन प्रकारको मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्छ, मासानले पनि त्यस्तै प्रकृतिको हेलिसिनोटिङ अनुभूति र हिस्टेरिया जस्ता स्प्लिट पर्सनालिटी डिसअर्डर जस्ता मनोवैज्ञानिक विकृति वा अस्वस्थताहरू निम्त्याउन भूमिका खेलिदिने गर्दछ। जुन विशिष्ट र गहन रूपमा व्यक्तिले मनमा लिने मृत्युको डरको वास्तविकतासँग जोडिएको हुन्छ।

भूत (Bhūta), प्रेत (Preta) दुवैभन्दा मासानलाई वैदिक मनोवैज्ञानिक उपचार पद्धतिमा फरक रूपमा लिने गरिन्छ। हजारौँको दाहसंस्कार गरिएको श्मशानको समग्र वातावरणमा केन्द्रित हुन पुगेको लाखौँ लाख व्यक्तिहरूको चेतनाको ऊर्जाबाट उत्पन्न हुने सामूहिक ऊर्जाको मृत्युको डरसँग जोडिएको कमजोर मनस्थिति र आत्मबल भएका व्यक्तिको मनमा नकारात्मक प्रभाव छाडिदिने गर्दछ। तान्त्रिक साधकहरूले यही ऊर्जालाई शक्ति र रूपान्तरणमा उपयोग गर्ने कोसिस गर्ने गर्दछन्, जसले गर्दा उनीहरूको लागि भने मासान र श्मशान डरलाग्दो स्थान नभएर आफूलाई रूपान्तरण गर्ने केन्द्र बन्ने गर्दछ।

उदाहरणका लागि एक तान्त्रिक गुरुले आफ्ना शिष्यहरूलाई मासानको बारेमा यस्तो अवधारणा दिन सक्दछन्, “हे तान्त्रिक ! तिमीले श्मशानमा देख्ने भय केवल तिम्रो मनको उपज हो। यहाँ जलेका हरेक शरीरले एक कथा बोकेको छ। हरेक चिताले एक अपूर्ण इच्छाको साक्षी दिएको छ। यी सबैसँग जोडिएको ऊर्जा नै मासान हो। जसरी एक शक्तिशाली नदीले अनेक सहायक नदीहरूको जल बोक्छ, त्यसैगरी मसानले पनि हजारौँ लास जलेको देख्ने, तिनका लाखौँ आफन्तको स्मरण र करुणा रूपी चेतनाको सञ्चय गर्छ। त्यसको गोप्य रहस्यलाई बुझ्ने र यसमाथि विजय प्राप्त गर्ने व्यक्तिले नै जीवन र मृत्युको रहस्यलाई बुझ्न सक्छ। तिमी त्यो पात्र बन्दै छौ।”

अतः, सनातन वैदिक दर्शनले हामीलाई यो सिकाउँछ कि जीवन केवल एक भौतिक घटना मात्र होइन, बरु कर्म, चेतना र अस्तित्वको एक अनन्त चक्र हो। हाम्रो प्रत्येक भूत (पूर्व अवस्था) ले हाम्रो वर्तमान (वर्तमान कर्म) लाई प्रभावित गर्दछ। हाम्रो वर्तमान कर्मले हाम्रो प्रेत (भविष्यको सम्भावना) लाई आकार दिन्छ। यसरी, हामी आफैँ नै आफ्नो नियति (fate) का निर्माता हौँ।

हामी आफ्नै सोच र चेतनालाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिएर आफ्नो पक्षमा त्यसको सदुपयोग गर्न नसक्दा मनोवैज्ञानिक रूपमा रोगी र कमजोर आत्मबलको बन्ने गर्दछौँ। त्यसको उपचार भनेको आफूलाई नियमित रूपमा हिजोको भन्दा आज झन् सुध्रिएको र सन्तुष्ट आफूमा रूपान्तरण गर्नु हो। आफ्नो मनोबलमाथि आफैँलाई भरोसा गर्न सक्ने बनाउनु हो।
भूत, प्रेत, पिशाच र मसान भनेको हाम्रो आफ्नै मन र सोच हो। त्यसले हामीलाई तर्साउने घटनाको उपचारसमेत हाम्रो आफ्नै मन र सोच हो। यही गहन सत्यले सनातन दर्शनलाई केवल एक धार्मिक प्रणाली नभएर जीवनको एक वैज्ञानिक र दार्शनिक व्याख्याको रूपमा स्थापित गर्दछ।