हामी सबैकाे संसारन्यूज

चन्दा भुसाल, बुटवल । तिलोत्तमा नगरपालिकाले अघि सारेको “सडक मानवमुक्त” अभियान केवल सरसफाइ वा व्यवस्थापनको प्रयास मात्र होइन, यो गहिरो मानवीय संवेदनशीलता र सामाजिक उत्तरदायित्वको प्रतिबिम्ब हो । विभिन्न अध्ययनका अनुसार नेपालका प्रमुख सहरहरूमा हजारौं व्यक्तिहरू सडकमा बस्न बाध्य छन् । केन्द्रीय तथ्यांक विभागका अनुसार देशभर करिब ४,००० भन्दा बढी मानिसहरू स्थायी रूपमा सडकमा बस्ने अवस्थाको सामना गरिरहेका छन्, जसमा ठूलो हिस्सा शहरी क्षेत्रमा केन्द्रित छ ।

समस्या र कारणहरू

सडकमा बस्न बाध्य भएका व्यक्तिहरूको अवस्था बहुआयामिक हुन्छ । गरिबी, बेरोजगारी, पारिवारिक विखण्डन, मानसिक स्वास्थ्य समस्या तथा प्राकृतिक विपत्तिहरू मुख्य कारणका रूपमा देखिन्छन्। मानव सेवा आश्रमका अनुसार उनीहरूले उद्धार गरेका सडक मानवमध्ये करिब ३० प्रतिशत व्यक्तिहरू मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट पीडित छन् भने धेरैजसो परिवारबाट टाढा भएका वा बेवारिसे अवस्थामा रहेका छन्।

मानव सेवा आश्रमका संस्थापक रामजी अधिकारी भन्छन्,“सडकमा देखिने व्यक्तिहरू समस्याको परिणाम हुन्, समस्या आफैं होइनन्। यदि मूल कारण समाधान गर्न सकिएन भने सडक मानवको संख्या घट्दैन ।”

कार्यान्वयन र प्रगति

तिलोत्तमा नगरपालिकाले विभिन्न सरकारी निकाय, प्रहरी प्रशासन तथा सामाजिक संघसंस्थासँग सहकार्य गर्दै अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ । नगरपालिकाका अनुसार हालसम्म करिब ८०–१०० जना सडक मानवहरूको उद्धार गरी अस्थायी आश्रय केन्द्रमा राखिएको छ । उनीहरूलाई स्वास्थ्य परीक्षण, मानसिक परामर्श, खाद्यान्न तथा लत्ताकपडा उपलब्ध गराइएको छ ।

नगरप्रमुख रामकृष्ण खाँण भन्छन्,“हाम्रो लक्ष्य सडक खाली बनाउने मात्र होइन, सडकमा रहेका प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्मानजनक जीवनमा फर्काउनु हो। त्यसका लागि पुनस्र्थापनामा विशेष ध्यान दिएका छौं।”

अवसर र सकारात्मक प्रभाव

यस अभियानले नगरको समग्र विकासमा सकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ । सडक मानवहरूको संख्या घटेसँगै सार्वजनिक स्थानहरू सफा, व्यवस्थित र सुरक्षित बन्दै गएका छन्। स्थानीय प्रहरी प्रशासनका अनुसार सडकमा बसोबास गर्ने व्यक्तिहरू कम हुँदा साना अपराध र दुर्घटनाको जोखिम पनि घटेको छ ।

पुनस्र्थापनाका क्रममा केही व्यक्तिहरूले सीपमूलक तालिम लिएर सानो व्यवसाय सुरु गरेका छन् । उदाहरणका रूपमा, उद्धार गरिएका केही व्यक्तिहरू सिलाई, कृषि तथा साना व्यापारमा संलग्न भई आत्मनिर्भर बन्न सफल भएका छन् ।

सामाजिक चेतनामा परिवर्तन

यस अभियानले समाजमा सडक मानवप्रति हेर्ने दृष्टिकोणमा पनि परिवर्तन ल्याएको छ । पहिले बेवास्ता गरिने यी व्यक्तिहरूलाई अहिले अधिकारयुक्त नागरिकका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। विद्यालय, युवा क्लब तथा नागरिक समाजमार्फत सञ्चालन गरिएका जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरूले सहानुभूति र सहयोगको भावना विकास गरेका छन्।

चुनौतीहरू

यद्यपि, अभियान कार्यान्वयनमा चुनौतीहरू पनि छन्। विशेषगरी मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरूको दीर्घकालीन उपचार र पुनर्समायोजन जटिल हुन्छ। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय का अनुसार नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच अझै सीमित छ, जसले यस्तो अभियानलाई कठिन बनाउँछ।

त्यस्तै, पर्याप्त बजेट, स्रोतसाधन तथा दक्ष जनशक्तिको अभाव पनि प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिन्छ। कतिपय अवस्थामा परिवारसँग पुनर्मिलन सम्भव नहुनु वा पुनः सडकमा फर्किने जोखिम पनि रहन्छ।

निष्कर्ष

“सडक मानवमुक्त तिलोत्तमा” अभियान केवल प्रशासनिक पहल नभई मानवीय दृष्टिकोणको उत्कृष्ट उदाहरण हो। यसले समाजलाई स्पष्ट सन्देश दिन्छ—कुनै पनि नागरिक सडकमा बस्न बाध्य हुनु हुँदैन।

यदि संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच प्रभावकारी समन्वय, पर्याप्त लगानी र दीर्घकालीन पुनस्र्थापनामा ध्यान दिन सकियो भने तिलोत्तमा वास्तवमै नमुना नगरका रूपमा स्थापित हुन सक्छ। यो अभियानलाई निरन्तरता, समर्पण र सहकार्यको खाँचो छ—ताकि प्रत्येक नागरिकले सुरक्षित र सम्मानजनक जीवन जीउन पाओस्।