हामी सबैकाे संसारन्यूज

नेपालमा पशुपालनको विद्यमान अबस्था

नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रको मुख्य आधार स्तम्भका रूपमा रहेको कृषि क्षेत्रमा पशुपालनको योगदान अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ। मुलुकका बहुसंख्यक साना, मझौला तथा व्यावसायिक किसानहरूको जीवनस्तर उकास्न, ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न, व्यापार घाटा घटाउन र राष्ट्रिय पोषण सुरक्षा प्रदान गर्न दुग्धजन्य तथा मांसजन्य पशुपालन व्यवसायले अहम् भूमिका खेलेको छ। राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा कुल कृषि गार्हस्थ्य उत्पादन (AGDP) को करिब १३ प्रतिशत योगदान पशुपालन क्षेत्रले ओगटेको छ। तर, नेपालमा व्यावसायिक रूपमा गाई, भैँसी तथा बाख्रापालन गरिरहेका किसानहरूले भोग्नुपरेको सबैभन्दा ठूलो, जटिल र साझा चुनौती भनेको वर्षैभरि पोषिलो आहाराको निरन्तर तथा सन्तुलित आपूर्ति हुन नसक्नु हो।

नेपालको मौसमी चक्र अनुसार वर्षायाम (असारदेखि असोजसम्म) मा खेतबारी, पाखापखेरा र चरण क्षेत्रमा हरियो घाँस प्रचुर मात्रामा उपलब्ध हुन्छ। यस समयमा मनसुनी वर्षाका कारण घाँसको उत्पादन र वृद्धिदर यति धेरै हुन्छ कि कतिपय अवस्थामा त्यो पशुले खाएर नसकिने र प्रयोग हुन नपाई खेतबारीमै कुहेर वा बुढो भएर खेर जाने गर्दछ। यसको ठिक विपरीत, हिउँद सुरु भएसँगै (मंसिरदेखि जेठसम्म) सुक्खा मौसम र चिसोका कारण खेतबारीमा हरियो घाँसको तीव्र अभाव सिर्जना हुन्छ। यस सुक्खा याममा पशुहरूलाई मुख्यतः पराल, ढुटो, भुस, मकैको खोस्टा र सुकेको घाँस (हे) मा मात्र निर्भर गराउनुपर्ने बाध्यता रहन्छ। यी सुक्खा घाँस तथा कृषि उपपेयहरूमा प्रोटिन, भिटामिन ‘ए’, खनिज तत्व र पचाउन सकिने ऊर्जाको मात्रा अत्यन्तै न्यून हुन्छ।

यस मौसमी आहारा सङ्कटका असरहरू पशुको स्वास्थ्य र उत्पादनमा प्रत्यक्ष रूपमा देखिन्छन्। हिउँदका महिनाहरूमा गाईभैँसीको दूध उत्पादन ५० प्रतिशतसम्म घट्छ, पशुहरूको शारीरिक तौल र शारीरिक अवस्था (Body Condition Score) खस्कँदै जान्छ, रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भई विभिन्न सङ्क्रामक तथा उपापचयी (Metabolic) रोगहरूले सताउँछन्। साथै, प्रजनन सम्बन्धी गम्भीर समस्याहरू—जस्तै समयमा नभासिने, शान्त भाले खोज्ने (Silent Heat), पाठेघरको सङ्क्रमण र बाझोपन बढ्ने गर्दछ। पशुको उत्पादन घट्ने तर पशुलाई बचाइराख्न बजारबाट महँगो दाना खरिद गर्नुपर्ने बाध्यताले किसानहरूको नाफा सुक्दै जान्छ। यो मौसमी सङ्कटको दीगो, सर्वसुलभ र वैज्ञानिक समाधान भनेकै वर्षायाममा बढी भएको हरियो घाँसलाई वैज्ञानिक विधिबाट प्रशोधन र भण्डारण गरी हिउँदमा प्रयोग गर्नु हो, जसलाई प्राविधिक भाषामा ‘साइलेज’ (Silage) प्रविधि भनिन्छ।

साइलेजको जैविक-रसायनिक सिद्धान्त

साइलेज भनेको हरियो घाँस वा बालीलाई तिनमा विद्यमान पोषक तत्वहरू नष्ट हुन नदिई अक्सिजनरहित (Anaerobic) वातावरणमा सूक्ष्म जीवाणुहरूको सहायताले अमिल्याएर (Fermentation) दीर्घकालका लागि भण्डारण गरिएको पोषिलो आहारा हो। सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा, जसरी मानिसहरूले काँक्रो, मूला, गुन्द्रुक वा गोलभेडालाई अमिल्याएर लामो समयसम्मका लागि अचार बनाएर राख्छन्, त्यसैगरी पशुहरूका लागि हरियो घाँसलाई वैज्ञानिक रूपमा बनाइने “अचार” नै साइलेज हो। यो प्रविधि केवल घाँस बचाउने माध्यम मात्र नभई घाँसको पौष्टिक मानलाई लामो समयसम्म सुरक्षित राख्ने एक परिष्कृत जैविक-रसायनिक प्रक्रिया हो।

साइलेज निर्माणको मूल आधार भनेको अक्सिजनरहित वातावरणमा हुने किण्वन (Anaerobic Fermentation) प्रक्रिया हो। जब हरियो घाँसलाई हावा (अक्सिजन) नछिर्ने गरी कडासँग दबाएर भण्डारण गरिन्छ, तब त्यहाँ प्राकृतिक रूपमा रहेका ल्याक्टिक एसिड ब्याक्टेरिया (Lactic Acid Bacteria – LAB, जस्तै Lactobacillus plantarum) सक्रिय हुन्छन्। यी लाभदायक जीवाणुहरूले घाँसमा पाइने घोलनशील चिनी (Water Soluble Carbohydrates) लाई उपभोग गरी ‘ल्याक्टिक एसिड’ (Lactic Acid) उत्पादन गर्छन्। ल्याक्टिक एसिडको मात्रा बढ्दै जाँदा भण्डार गरिएको घाँसको अम्लीयपना (pH) घटेर ३.८ देखि ४.२ सम्म पुग्छ। यति उच्च अम्लीय वातावरणमा घाँस कुहाउने, ढुसी पार्ने वा बिगार्ने अन्य हानिकारक जीवाणुहरू (जस्तै Clostridium, Listeria, Yeasts र Molds) पूर्ण रूपमा निष्कृय हुन्छन् र घाँस वर्षौंसम्म नबिग्रि सुरक्षित रहन्छ।

परम्परागत रूपमा घाँस सुकाएर राखिने ‘हे’ (Hay) को तुलनामा साइलेज कयौँ गुणा उत्तम मानिन्छ। घाँसलाई घाममा सुकाउँदा सूर्यको पराबैजनी किरण र तापका कारण धेरैजसो भिटामिन ‘ए’, क्यारोटिन, प्रोटिन र अन्य सूक्ष्म पोषक तत्वहरू अक्सिडेसन भई नष्ट हुन्छन्। साथै, सुकाउने क्रममा पातहरू झरेर (Leaf shattering loss) घाँसको मुख्य पोषिलो भाग खेर जान्छ। तर साइलेज बनाउँदा घाँसलाई नसुकाई ओसिलो अवस्थामै भण्डारण गरिने हुनाले हरियो घाँसको प्राकृतिक रङ, सुगन्ध र ९० प्रतिशतभन्दा बढी पोषक तत्वहरू जस्ताको तस्तै सुरक्षित रहन्छन्।

 साइलेजका लागि उपयुक्त घाँस तथा बालीहरू र कटानीको सही समय

साइलेज जुनसुकै हरियो घाँसबाट बनाउन सकिने भए तापनि गुणस्तरीय साइलेज निर्माणका लागि प्रयोग गरिने बालीमा कार्बोहाइड्रेट वा चिनीको मात्रा प्रचुर हुनु आवश्यक हुन्छ। त्यसैले दुई दलीय वा कोसे बालीभन्दा एक दलीय वा खडेरी सहने तृण (Cereal) बालीहरू साइलेजका लागि सर्वोत्तम मानिन्छन्। नेपालको भौगोलिक र मौसमी वातावरणमा साइलेज बनाउनका लागि मकै (Maize) सबैभन्दा सर्वोत्कृष्ट बाली (King of Silage) हो। मकैको डाँठ, पात र घोगामा प्रशस्त मात्रामा पिठो (Starch) र चिनी हुने भएकाले यसबाट बन्ने साइलेज अत्यन्तै पोषिलो, ऊर्जादायक र स्वादिष्ट हुन्छ। मकैका अतिरिक्त चरी घाँस (Sorghum) र बाजरा (Pearl Millet) खडेरी सहन सक्ने भएकाले तराई तथा मध्यपहाडी क्षेत्रका लागि उत्तम हुन्छन्। त्यस्तै नेपियर (Napier Grass), ओट वा जई (Oat) र टियोसिन्टि (Teosinte) पनि साइलेजका लागि उपयुक्त घाँसहरू हुन्।

कोसे घाँसहरू जस्तै बर्सीम, स्टाइलो, सिराट्रो वा भटमासमा प्रोटिन बढी र चिनीको मात्रा कम हुने हुनाले यिनीहरूको एक्लै साइलेज बनाउँदा अमिलिने प्रक्रिया सही ढङ्गले हुन सक्दैन। त्यसैले कोसे घाँसमा मकै वा सख्खर मिसाएर मात्र साइलेज बनाउनुपर्छ। बाली काट्ने समय वा अवस्थाले साइलेजको गुणस्तरमा सबैभन्दा ठूलो प्रभाव पार्छ। धेरै कलिलो घाँस काटेमा पानीको मात्रा बढी भई साइलेज कुहिने डर हुन्छ भने धेरै छिप्पिएको घाँस काटेमा काठको मात्रा (Lignin) बढी भई पाचन क्षमता घट्छ।

मकैको हकमा, घोगामा दाना लागिसकेपछि दाना दुधालु अवस्था पार गरी अलि कडा हुन लागेको अवस्था (Dough Stage) मा काट्नुपर्छ। यो अवस्था पत्ता लगाउन घोगाको दानालाई नङले थिचेर हेर्न सकिन्छ; यदि दानाबाट दूध जस्तै सेतो पदार्थ निस्कँदैन तर दाना धेरै कडा पनि भैसकेको हुँदैन (दानाको १/३ देखि २/३ भागसम्म ‘Milk line’ देखिने अवस्था) भने त्यो समय नै साइलेजका लागि सबैभन्दा उपयुक्त हो। अन्य तृण घाँसको हकमा नेपियर, चरी वा बाजरा ५० प्रतिशत फूल फुल्ने अवस्थामा (50% Flowering Stage) काट्नु पर्छ। प्राविधिक रूपमा साइलेज बनाउने समयमा घाँसमा ६० देखि ६५ प्रतिशत ओसिलोपना (Moisture) र ३० देखि ३५ प्रतिशत शुष्क पदार्थ (Dry Matter) हुनु अनिवार्य मानिन्छ।

 साइलेज निर्माणको चरणबद्ध विधि

गुणस्तरीय साइलेज बनाउनका लागि प्राविधिक अनुशासन र शुद्धता अपनाउनु आवश्यक छ। पहिलो चरणमा उपयुक्त अवस्थामा पुगेको बालीलाई जमिनको सतहबाट ५ देखि १० सेन्टिमिटर माथिबाट काट्नुपर्छ ताकि घाँसमा माटो, ढुङ्गा वा फोहोर नमिसियोस्। काटेको घाँसलाई मेसिन (Chaff Cutter / Chopping Machine) को सहायताले १ देखि २ सेन्टिमिटर (आधा देखि १ इन्च) सम्मका साना-साना टुक्राहरूमा काट्नुपर्छ। घाँसलाई सानो टुक्रा पार्नुको मुख्य कारण भण्डारण गर्दा हावाका साना-साना खुकुला पोकाहरू (Air pockets) बाँकी नरहुन्, घाँसबाट अमिल्याउने ब्याक्टेरियाका लागि रस छिटो बाहिर निस्कियोस् र घाँसलाई मज्जाले थिचेर खाँद्न सकियोस् भन्ने हो।

दोस्रो चरणमा टुक्रा पारिएको घाँसमा ओसिलोपना ६०-६५ प्रतिशत छ कि छैन भनी जाँच्न किसानहरूले सामान्य “मुठ्ठी परीक्षण” (Squeeze Test) गर्न सक्छन्। साना टुक्रा पारिएका घाँसलाई हातमा लिएर २०-३० सेकेन्डसम्म बलियो गरी मुठ्ठी पार्दा यदि पानी तप्किन्छ भने ओसिलोपना बढी छ र घाँसलाई ३-४ घण्टा घाममा ओइलाउन (Wilt) दिनुपर्छ। यदि मुठ्ठी छाड्दा घाँसको डल्ला फुकेर तुरुन्तै छरपस्ट हुन्छ भने ओसिलोपना कम छ, यस्तोमा थोरै पानी वा सख्खरको घोल छर्कनुपर्छ। यदि मुठ्ठी छाड्दा घाँसको डल्ला बनेर रहन्छ, बिस्तारै खुल्छ र हातमा ओसिलोपना मात्र महसुस हुन्छ भने त्यो साइलेजका लागि बिल्कुल सही अवस्था हो।

तेस्रो र चौथो चरणमा भण्डारणको माध्यम (Silo) छनोट गरी घाँस खाँद्ने कार्य गरिन्छ। साना किसानका लागि ५० देखि ५०० केजी क्षमताका UV प्रतिरोधी बाक्लो प्लास्टिक साइलेज ब्यागहरू उपयोगी हुन्छन् भने व्यावसायिक फार्महरूका लागि जमिनमा ५-६ फिट गहिरो खाडल (Pit/Trench Silo) वा मेसिनबाट बनाइने ‘बेल साइलेज’ (Bale Silage) उत्तम हुन्छ। साइलेज सफलताको ९० प्रतिशत श्रेय घाँस खँदाउने र हावा निकाल्ने प्रविधिलाई जान्छ। टुक्रा पारिएको घाँसलाई १५ देखि २० सेन्टिमिटरको तह बनाएर हाल्दै मानिसले कुल्चिएर, ड्रम गुडाएर वा ट्र्याक्टर चलाएर मज्जाले थिच्नुपर्छ ताकि भित्रको सम्पूर्ण अक्सिजन बाहिर निष्कासन होस्।

पाँचौँ र छैटौँ चरणमा पूरक पदार्थको प्रयोग र हावाबन्द गर्ने प्रक्रिया पर्दछन्। नेपियर वा साधारण घाँस प्रयोग गर्दा अमिलिने प्रक्रिया तीव्र बनाउन प्रति १०० केजी घाँसमा १-२ केजी सख्खर र ०.५ केजी नुन ५ लिटर पानीमा घोलेर तह-तहमा छर्कन सकिन्छ। भण्डार पूरै भरिएपछि बाहिरको हावा र पानी नछिर्ने गरी बाक्लो प्लास्टिक (200 Micron Sheet) ले ढाकेर माटो, बालुवाका बोरा वा पुराना टायरले कडासँग थिचेर सिल गर्नुपर्छ। सिल गरिसकेपछि कम्तीमा २१ देखि ३० दिनसम्म यसलाई खोल्नु हुँदैन, जसभित्र अमिलिने प्रक्रिया पूरा भई गुणस्तरीय साइलेज तयार हुन्छ।

गुणस्तरीय साइलेजको पहिचान, परीक्षण र भण्डारण व्यवस्थापन

सही तरिकाले बनाइएको र हावाबन्द गरिएको साइलेज १ देखि २ वर्षसम्म वा सोभन्दा बढी समयसम्म पनि बिग्रँदैन। तर, पशुलाई खुवाउनुअघि साइलेजको गुणस्तर परीक्षण गर्नु आवश्यक हुन्छ। असल र गुणस्तरीय साइलेजको रङ हल्का हरियो, पहेँलो, वा हल्का सुनौलो खैरो (Olive green to golden brown) हुन्छ। यसबाट अति नै मीठो, अमिलो र रक्सी वा अचारको जस्तो सुगन्धित (Fruity/Alcoholic odor) गन्ध आउँछ। यसका घाँसका टुक्राहरू आपसमा नटाँसिने, छाम्दा ओसिलो तर हिलो नभएको र संरचना स्पष्ट देखिने हुन्छन्।

यसको विपरीत यदि साइलेजको रङ कालो वा गाढा खैरो भएको छ, सेतो, नीलो वा हरियो ढुसी (Mold) जमेको छ, र छाम्दा च्यापच्याप टाँसिने वा कुहेको/गुहेको दुर्गन्ध (Pungent/Putrid Butyric Odor) आउँछ भने त्यो साइलेज बिग्रेको हो। यस्तो बिग्रेको साइलेजको pH ५.० भन्दा माथि हुन्छ र यसमा विषाक्त पदार्थ (Mycotoxins) हुन सक्ने भएकाले पशुलाई कदापि खुवाउनु हुँदैन। यसले पशुमा कलेजोको समस्या, गर्भपतन हुने वा पशु मर्ने खतरा रहन्छ।

भण्डारण र प्रयोगका क्रममा एकपटक साइलेजको खाडल वा ब्याग खोलिसकेपछि दैनिक प्रयोग हुने परिमाण मात्र बाहिर निकाल्नुपर्छ र बाँकी भागलाई पुन: प्लास्टिकले राम्रोसँग ढाक्नुपर्छ। खाडलबाट साइलेज निकाल्दा माथिबाट सिधा ताछेर (Vertical Face Cutting) निकाल्नुपर्छ, जसले गर्दा भित्रको घाँस हावाको सम्पर्कमा धेरै समय रहन पाउँदैन र दोस्रो पटक अमिलिने (Secondary Fermentation) जोखिम कम हुन्छ।

 पशु आहार व्यवस्थापन, प्रयोग विधि

साइलेज पशुहरूका लागि अत्यन्तै स्वादिष्ट, पोषिलो र सुपाच्य हुन्छ। तर, पशुलाई पहिलोपटक साइलेज खुवाउँदा केही निश्चित प्रक्रिया र सावधानी अपनाउनुपर्छ। पशुको पेट (Rumen) मा रहेका सूक्ष्म जीवाणुहरू (Rumen Microflora) लाई नयाँ आहारासँग अभ्यस्त हुन केही समय लाग्ने हुनाले सुरुका ३-५ दिनसम्म साविकको आहारामा थोरै (१-२ केजी) साइलेज मिसाएर खुवाउनुपर्छ र बिस्तारै ७-१० दिनभित्र पूरा मात्रा दिन सकिन्छ। उन्नत जातका दुधालु गाई/भैँसीलाई दैनिक १० देखि १५ केजी, वयस्क बाख्रा/भेडालाई दैनिक १ देखि २ केजी र ६ महि नामाथिका बाछाबाछी/पाडापाडीलाई दैनिक ३ देखि ५ केजी साइलेज खुवाउन सकिन्छ।

गाईभैँसीको दुध दोहन (Milking) गरिसकेपछि मात्र साइलेज खुवाउनु उत्तम मानिन्छ। यदि दुध दुहुनु भन्दा लगत्तै अघि साइलेज खुवाइयो भने साइलेजको उडानशील जैविक गन्ध (Volatile Organic Compounds) दूधमा सर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। साइलेज प्रयोग गर्दा हिउँदमा पनि हरियो घाँस सरहकै पोषण पाइने भएकाले गाईभैँसीको दूध उत्पादनमा ह्रास आउँदैन र दुधको चिल्लो पदार्थ (Fat) तथा SNF को मात्रा सन्तुलित रहन्छ। साथै, भिटामिन ‘ए’ र सन्तुलित आहारका कारण पशुहरू समयमा भासिने, व्याउने अन्तर घट्ने, बाझोपनको समस्या हल हुने र अफारा (Bloat) जस्ता पाचन प्रणालीका समस्याहरू कम हुन्छन्।

 साइलेजमा हुनु पर्ने अनिवार्य मापदण्ड  

पशु सेवामा कार्यरत प्राविधिकहरू, प्राविधिक अधिकृतहरू तथा अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि प्रयोगशाला परीक्षण र साइलेजको गुणस्तर मापनका प्रमुख रासायनिक सूचकहरू महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। आदर्श साइलेजको अम्लीयपना (pH Value) ३.८ देखि ४.२ बिच हुनुपर्छ; यदि pH ४.५ भन्दा बढी भएमा Clostridium ब्याक्टेरिया सक्रिय भई ब्युटायरिक एसिड बन्ने खतरा रहन्छ। शुष्क पदार्थको आधारमा ल्याक्टिक एसिडको मात्रा ६.० देखि ८.० प्रतिशत हुनुपर्छ जसले मुख्य अमिल्याउने कार्य गर्छ भने एसिटिक एसिड १.५ देखि २.० प्रतिशत हुनुपर्छ जसले साइलेजको एरोबिक स्थायित्व बढाउँछ।

साइलेजमा ब्युटायरिक एसिडको मात्रा ०.१ प्रतिशतभन्दा कम हुनुपर्छ; यदि यो ०.५ प्रतिशतभन्दा बढी भएमा साइलेजमा प्रोटिन नष्ट (Proteolysis) भई बिग्रेको मानिन्छ। अमोनिया नाइट्रोजन (Ammonia-N) कुल नाइट्रोजनको १० प्रतिशतभन्दा कम हुनुपर्छ, जसले प्रोटिनको अवस्था दर्शाउँछ। शुष्क पदार्थ (Dry Matter) ३० देखि ३५ प्रतिशत हुनुपर्छ; यदि यो ३० प्रतिशतभन्दा कम भएमा भण्डारबाट रस बग्ने (Seepage losses) समस्या आउँछ। प्राविधिकहरूले क्षेत्रस्तरमा किसानहरूलाई साइलेज निर्माण गराउँदा मुख्यतया खाँद्ने प्रक्रिया (Compaction) र हावाबन्द गर्ने (Sealing) कार्यमा विशेष निगरानी राख्नुपर्छ।

साइलेज खुवाउदा खर्च हुने आर्थिक विश्लेषण

साइलेज प्रविधिको अपनावट केवल प्राविधिक विषय मात्र नभएर किसानको खुद मुनाफासँग जोडिएको आर्थिक विषय पनि हो। साइलेजमा प्रोटिन र ऊर्जाको मात्रा राम्रो हुने भएकाले बजारबाट खरिद गरिने महँगो कन्सन्ट्रेट दाना (Concentrate Feed) को मात्रा १५ देखि २५ प्रतिशतसम्म घटाउन सकिन्छ। १ केजी मकै साइलेज निर्माण गर्दा (घाँस उत्पादन, कटानी, ढुवानी, चपिङ र प्याकिङसहित) करिब रु. ८  देखि रु. १२  सम्म खर्च हुन्छ।

हिउँदमा हरियो घाँसको अभावमा दूध उत्पादन ५०% घट्दा हुने घाटालाई साइलेज प्रयोगले शून्यमा झार्छ। उदाहरणका लागि, यदि एउटा फार्ममा १० वटा दुधालु गाई छन् र हिउँदमा प्रति गाई ५ लिटर दूध घट्नबाट बचाइयो भने, दैनिक ५० लिटर (करिब रु. ३,५००/दिन) को आम्दानी जोगिन्छ। यसले गर्दा साइलेजमा गरिएको लगानी ३ देखि ४ महिनाभित्रै प्रतिफलका रूपमा किसानको हातमा फर्कन्छ र व्यावसायिक पशुपालनलाई दीगो बनाउँछ।

 स्थानीय सरकार, प्रसार कार्यकर्ता र किसानको भूमिका

नेपालमा साइलेज प्रविधिलाई व्यापक, सर्वसुलभ र सफल बनाउन तीनै तहका सरकार, विशेष गरी स्थानीय तहका कृषि तथा पशु सेवा शाखा र प्राविधिकहरूको भूमिका निर्णायक हुन्छ। स्थानीय तहहरूले आफ्नो वार्षिक स्वीकृत कार्यक्रममा साइलेज प्रवर्धनका लागि बजेट विनियोजन गरी किसानहरूलाई अनुदानमा ‘च्याफ कटर’ (घाँस काट्ने मेसिन) र गुणस्तरीय ‘साइलेज ब्याग’ वितरण गर्ने नीति लिनुपर्छ। साना किसानहरू संगठित भई सामूहिक रूपमा घाँस खेती गर्ने र सामुदायिक आधारमा “सामुदायिक साइलेज बैंक” (Community Silage Bank) स्थापना गर्ने अवधारणा अघि बढाउन सकिन्छ, जसबाट भूमिहीन वा थोरै जग्गा भएका साना किसानहरूले पनि सुक्खा याममा सस्तो मूल्यमा साइलेज खरिद गर्न सक्छन्।

पशु सेवा प्राविधिकहरूले गाउँ-गाउँमा गएर व्यावहारिक तालिम तथा नमुना प्रदर्शन (Result Demonstration) सञ्चालन गरी किसानहरूको परम्परागत पराल खुवाउने बानीमा परिवर्तन ल्याउन उत्प्रेरित गर्नुपर्छ। साथै, किसानहरूले बनाएको साइलेजको गुणस्तर मापन र pH परीक्षणमा प्राविधिक सहयोग पुर्‍याउनु आवश्यक छ।

अन्तिममा

नेपालको पशुपालन क्षेत्रलाई परम्परागत, निर्वाहमुखी र मौसमी जोखिमयुक्त अवस्थाबाट उकासेर आधुनिक, व्यावसायिक, नाफामूलक र दीगो बनाउन साइलेज प्रविधिको विस्तार एक अनिवार्य आवश्यकता हो। वर्षायामको प्रचुर घाँसलाई सञ्चित गरी हिउँदको सुक्खा याममा उपयोग गर्ने यो सरल, सर्वसुलभ र वैज्ञानिक प्रविधिले किसानहरूलाई हिउँदे आहारा सङ्कटबाट पूर्ण रूपमा मुक्ति दिलाउन सक्छ। यसबाट दूध र मासुको उत्पादन वर्षैभरि स्थिर भई किसानको आम्दानी सुरक्षित हुनेछ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक योगदान पुग्नेछ। त्यसैले, “हिउँदमा पराल होइन, पोषिलो साइलेज खुवाऔँ” भन्ने नाराका साथ स्थानीय तह, पशु सेवा प्राविधिक, निजी क्षेत्र र किसानहरू एकजुट भई साइलेज प्रविधिलाई व्यावसायिक पशुपालनको अभिन्न अङ्ग बनाउनु आजको मुख्य प्राथमिकता हो।