हामी सबैकाे संसारन्यूज

भुटानको समग्र खुशी (GNH) एक नविनतम दृष्टिकोण हो, जसलाई सन् १९७२ मा भुटानका चौथो राजा, चिरिंग डोरजी वांगचुकले प्रस्तुत गरेका थिए। उनिहरुले आर्थिक वृद्धिका आधारमा राष्ट्रिय विकास मापन गर्नु पर्याप्त छैन, तर मानिसहरूको खुशी, सामाजिक समृद्धि र पर्यावरणीय सन्तुलनलाई पनि मापदण्डको रूपमा राख्न आवश्यक छ। यसलाई ध्यानमा राख्दै, भुटानले विकासको परिभाषा विस्तारित गर्दै आर्थिक वृद्धिको भन्दा पनि जीवनस्तरको सुधार, मानसिक र शारीरिक खुशी र सामाजिक र सांस्कृतिक समृद्धिलाई प्राथमिकता दिएको छ। भुटानको GNH मोडेलले चार प्रमुख पिलरहरूमा आधारित रहेको छ । त्यो हो सामाजिक समृद्धि, सांस्कृतिक संरक्षण, पर्यावरणीय संरक्षण र आर्थिक दिगोपन । समग्र खुशीको अवधारणामा भुटानले एक समग्र दृष्टिकोण अपनाएको छ जसले सबै क्षेत्रहरूको सन्तुलित र दीर्घकालिक विकासलाई प्रोत्साहन गर्दछ। यस अभियान ग्रामीण क्षेत्रमा GNH को प्रभावले स्वास्थ्य र शिक्षा क्षेत्रमा सुधार ल्याएको छ, जसले ग्रामीण समुदायलाई समग्र खुशीका दृष्टिकोणबाट सशक्त बनाएको छ। ग्रामीण भुटानमा जैविक कृषि र दिगो विकासलाई प्राथमिकता दिइन्छ, जसले पर्यावरणको संरक्षण गर्न र कृषकहरूको आत्मनिर्भरता कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछ। भुटानका ग्रामीण क्षेत्रका मानिसहरूमा समृद्धि र खुशीका लागि काम गर्ने मानसिकता बलियो बनाएको छ, जसले सशक्त र सक्षम समुदायहरूको निर्माण गरेको छ।

भुटानको GNH मोडेलको एक अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको सांस्कृतिक संरक्षण हो। भुटानका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा परम्परागत कला र संस्कृतिका गतिविधिहरूलाई प्रवर्द्धन र संरक्षण गर्नका लागि विभिन्न पहलहरू चलाईएका छन्। ग्रामीण समाजमा भुटानका संस्कृतिहरूको महत्त्वलाई बुझाउँदै, GNH मोडेलले परम्परा र आधुनिकता बीचको सन्तुलन कायम राख्ने काम गरेको छ। यसले ग्रामीण भुटानका गाउँहरूलाई केवल आर्थिक दृष्टिकोणबाट मात्र नभई सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिकोणबाट पनि बलियो बनाएको छ।

अर्थतन्त्रका दृष्टिकोणबाट भुटानले GNH मा आधारित कृषकहरूको सशक्तिकरण र आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरेको छ। जैविक कृषि र साना उद्यमहरूलाई प्रवर्द्धन गर्ने नीतिहरूले ग्रामीण इलाकामा स्थिर र दीर्घकालिक आर्थिक वृद्धिका लागि मार्ग प्रशस्त गरेको छ। भुटानले कृषकहरूको जीविका सुधारका लागि सहकारी र कृषि प्रविधिहरूको प्रोत्साहन गरेको छ, जसले कृषकहरूलाई आफ्नो उत्पादन र आयका स्रोतहरूलाई मापदण्डको रूपमा विकास गर्ने अवसर दिएको छ।

भुटानको ग्रामीण विकास कसरी संचालन गरिएको थियो ?

भुटानको समग्र खुशी (GNH) मोडेलले केवल आर्थिक वृद्धिमा होइन, समग्र मानव कल्याण र खुशीमा आधारित विकासको अवधारणा प्रस्तुत गर्दछ। यसलाई १९७२ मा भुटानका चौथो राजा, चिरिंग डोरजी वांगचुकले परिभाषित गरेका थिए। GNH को मुख्य उद्देश्य भुटानका नागरिकहरूको समग्र जीवनस्तर र मानसिक खुशीलाई प्रोत्साहन गर्नु हो, जसमा सामाजिक, सांस्कृतिक, पर्यावरणीय र आर्थिक पक्षहरूलाई समान महत्व दिइएको छ । GNH मा आधारित ग्रामीण विकासको संचालनका लागि विभिन्न कदमहरू र नीतिहरू लागू गरिएका छन्।

१) नीति र रणनीतिहरू के के थियो ?

भुटानले GNH को अवधारणालाई सरकारी नीति र योजनामा समावेश गर्ने निर्णय गरेको थियो। यसका लागि चार प्रमुख क्षेत्रहरूमा रणनीति बनाईको थियो :
सामाजिक समृद्धि : स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक कल्याणका लागि नीति निर्माण र सुधार।
सांस्कृतिक संरक्षण : भुटानी सांस्कृतिक धरोहर र परम्पराहरूको संरक्षण।
पर्यावरणीय संरक्षण : दिगो विकास र पर्यावरणीय सन्तुलनका उपायहरूको कार्यान्वयन।
आर्थिक दिगोपन :  कृषिमा आत्मनिर्भरता र साना उद्योगको प्रवर्द्धन।

२) स्थानीय समुदायको सहभागिता

GNH मोडेलको कार्यान्वयनमा स्थानीय समुदायहरूको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गरिएको थियो। गाउँका जनतालाई निर्णय प्रक्रियामा समावेश गर्नका लागि गाउँ स्तरमा विभिन्न समितिहरू र मञ्चहरूको निर्माण गरिएको थियो। यसले ग्रामीण क्षेत्रका व्यक्तिहरूलाई आफ्ना आवश्यकता र प्राथमिकताहरू साझा गर्ने मौका दिएको थियो।

स्थानीय परिषद् र मञ्चहरूको गठन : विभिन्न गाउँहरूमा GNH को प्रवर्द्धन र विकासका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न स्थानीय परिषदहरू र समितिहरू गठन गरिएको थियो। यी मञ्चहरूले ग्रामीण समुदायका समस्याहरू र आवश्यकताहरू बुझेर समाधान प्रस्तुत गर्न मद्दत पुर्याएका छन्।

३) शिक्षा र जनचेतना

GNH मा आधारित ग्रामीण विकासका लागि शिक्षा र जनचेतना बढाउनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण थियो। भुटानले विद्यालय पाठ्यक्रममा GNH का सिद्धान्तहरू समावेश गर्यो र ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकहरूको मानसिकता परिवर्तन गर्नका लागि विभिन्न कार्यशालाहरू र प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूको आयोजना गर्यो।

GNH  शिक्षण र पाठ्यक्रम विकासस् विद्यालय स्तरमा GNH का सिद्धान्तहरूको समावेश गरिएको थियो जसले बालबालिकालाई मानसिक, शारीरिक, र सामाजिक खुशीका महत्त्वपूर्ण पक्षहरू सिक्न मद्दत गर्यो।

४) कृषि र पर्यावरणीय संरक्षण

GNH मोडेलले भुटानमा दिगो कृषि र पर्यावरणीय संरक्षणलाई प्रोत्साहन गर्यो। ग्रामीण भुटानमा जैविक कृषि, हरित क्रांति र जलवायु परिवर्तनसँग जुध्नका लागि नीति निर्माण गरिएका थिए। भुटानको वन क्षेत्र 72%  रहेको छ, जसले ग्रामीण भुटानका कृषकहरूलाई जैविक र दिगो कृषि प्राविधिहरू अपनाउन प्रोत्साहन गर्यो।

जैविक कृषि र स्थानीय उत्पादनहरूस् भुटानमा कृषि उत्पादनका लागि जैविक विधिहरूको प्रचारप्रसार गरिएको थियो जसले गर्दा कृषकहरूले प्राकृतिक स्रोतहरूको अधिकतम उपयोग गर्न सकेका थिए। यसले ग्रामीण भुटानको खाद्य सुरक्षा र आत्मनिर्भरता बढाउन सफल भएको थियो ।

५) समानता र समावेशी विकास

GNH मोडेलको मुख्य उद्देश्य सबै नागरिकलाई समान अवसर र समावेशी विकासका लागि सशक्त पार्नु हो। भुटानको नीति अनुसार, महिलाहरूको सशक्तिकरण, युवा समावेशीकरण र कम आय भएका बिपन्न वर्गहरूको विकासका लागि कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएका थिए।

महिला सशक्तिकरण : भुटानका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा महिलाहरूलाई आर्थिक र सामाजिक गतिविधिहरूमा सक्रिय बनाइयो। महिलाहरूको रोजगारीका अवसरहरू बढाइ, उनीहरूको आत्मनिर्भरता र परिवारको जीवनस्तर सुधार गर्न योगदान पुर्याइएको थियो।

६) मानसिक खुशी र समग्र कल्याण
GNH मोडेलले भुटानको ग्रामीण विकासमा मानसिक खुशीलाई उच्च प्राथमिकता दिइएको थियो। मानसिक स्वास्थ्य र खुशीका लागि भुटानमा योग, ध्यान र शारीरिक गतिविधिहरूको अभ्यास गर्नका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरूको आयोजना गरिएको थियो।

समूह क्रियाकलाप र शारीरिक स्वास्थ्य : भुटानका ग्रामीण क्षेत्रमा सामूहिक खेलकुद र शारीरिक स्वास्थ्य कार्यक्रमहरूको आयोजना गरिन्थ्यो जसले मानसिक र शारीरिक खुशीलाई बढाईदियो।

यस परियोजनाले भुटानको समग्र खुशी (GNH) मोडेलमा आधारित ग्रामीण विकासको सफलताका मुख्य कारण भनेका छन्स् नीतिहरूको स्पष्टता, स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता, दिगो कृषि र पर्यावरणीय संरक्षण, समानता र समावेशी विकासका उपायहरू र मानसिक खुशीको प्रवर्द्धन। यी सबै पक्षहरूले भुटानको ग्रामीण क्षेत्रमा समग्र खुशी र समृद्धिको आधार तयार गरेका छन्। GNH मोडेलको सफलताले नेपाल र अन्य विकासशील देशहरूलाई ग्रामीण विकासमा समग्र मानव कल्याण र खुशीलाई प्राथमिकता दिँदै दीगो र सशक्त भविष्य निर्माण गर्ने दिशामा मार्गदर्शन दिइएको थियो।

यो कार्यक्रमबाट नेपालले के अनुसरण गर्न सक्छ ?

भुटानको समग्र खुशी (GNH) मोडेलमा आधारित ग्रामीण विकासको सफलताका मुख्य कारणमा उनिहरुले भनेका छन् :  नीतिहरूको स्पष्टता, स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता, दिगो कृषि र पर्यावरणीय संरक्षण, समानता र समावेशी विकासका उपायहरू र मानसिक खुशीको प्रवर्द्धन। यी सबै पक्षहरूले भुटानको ग्रामीण क्षेत्रमा समग्र खुशी र समृद्धिको आधार तयार गरेका छन्। GNH मोडेलको सफलताले नेपाल र अन्य विकासशील देशहरूलाई ग्रामीण विकासमा समग्र मानव कल्याण र खुशीलाई प्राथमिकता दिँदै दीगो र सशक्त भविष्य निर्माण गर्ने दिशामा मार्गदर्शन पुर्याउन सक्छ।

नेपालमा पनि भुटानको GNH मोडेललाई अनुकूलन गरेर ग्रामीण विकासको अवधारणालाई नयाँ ढंगले प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। नेपालका ग्रामीण क्षेत्रमा GNH का सिद्धान्तहरूको अनुसरण गर्दा प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण, जैविक कृषि प्रविधिको विकास र साना उद्यमहरूको प्रवर्द्धनमा सहयोग पुर्याउन सकिन्छ। साथै, समानता र समावेशिता सुनिश्चित गर्ने, खासगरी महिलाहरूको सशक्तिकरण र समाजका हाशियामा रहेका समुदायहरूको समावेशी विकासका लागि गम्भीर प्रयासहरू आवश्यक छन्। नेपालको ग्रामीण क्षेत्रमा भुटानको GNH  को अवधारणालाई लागू गर्दा यहाँका समुदायलाई सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध बनाउन र पर्यावरणको संरक्षणमा ध्यान दिन मद्दत मिल्नेछ। GNH को आधारमा, नेपालको ग्रामीण क्षेत्रलाई केवल आर्थिक वृद्धिमा होइन, सम्पूर्ण समग्र समृद्धिमा ध्यान दिने दृष्टिकोण अपनाउन सकिन्छ। यसले ग्रामीण क्षेत्रको समृद्धि, आत्मनिर्भरता र दीर्घकालिक विकासलाई प्रोत्साहन गर्ने काम गर्नेछ।

अन्त्यमा
भुटानको GNH मोडेल नेपालका ग्रामीण इलाकामा आत्मनिर्भरता, समृद्धि र सन्तुलनका लागि महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। यस मोडेलले ग्रामीण समाजलाई सामाजिक, सांस्कृतिक, र आर्थिक दृष्टिकोणबाट सशक्त बनाउने र दीर्घकालिक समृद्धि सुनिश्चित गर्नेछ। GNH को सिद्धान्तलाई नेपालमा लागू गरेर यहाँका ग्रामीण क्षेत्रलाई थप स्थिर र समृद्ध बनाउन सकिन्छ, जसले समग्र समाजमा खुशी र सन्तुष्टि ल्याउन मद्दत पुर्याउनेछ।यसतर्फ हामीले पनि ध्यान दिने हो कि ?