हामी सबैकाे संसारन्यूज

लोककृष्ण भट्टराई नेपाली वाम आन्दोलनका पुराना नेता, पत्रकार तथा लेखकका रूपमा समेत परिचित व्यक्तित्व हुन् । उनको कृति निर्वासन (भ्हष्भि) केवल एउटा संस्मरण वा राजनीतिक टिप्पणी मात्र होइन, इतिहास, विचार, यात्रा, आत्मअनुभव र समकालीन नेपालको राजनीतिक विश्लेषणलाई एउटै पुस्तकभित्र समेट्ने प्रयास हो । माक्र्स, लेनिन र पुष्पलालजस्ता ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूको निर्वासन जीवनलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको यस कृतिले ‘निर्वासन’लाई केवल भौगोलिक विस्थापनको रूपमा नभई वैचारिक संघर्ष र ऐतिहासिक रूपान्तरणको प्रक्रियाका रूपमा व्याख्या गर्ने प्रयास गरेको छ ।

यो कृतिमा लेखकको व्यक्तिगत अनुभवले महत्वपूर्ण स्थान पाएको छ । युरोप भ्रमणका क्रममा कार्ल माक्र्सको जन्मस्थल र समाधिसम्म पुग्दा उनले अनुभव गरेका भावनात्मक क्षणहरू, प्रवासमा पुष्पलालको खोजी तथा आफ्नै राजनीतिक यात्राका घटनाहरूले पुस्तकलाई आत्मकथात्मक स्वाद पस्केका छन् । यसले पाठकलाई केवल विचार पढ्ने अवसर मात्र होइन, लेखकको जीवनसँगै यात्रा गर्ने अनुभूति पनि दिन्छ । भट्टराईले नेपालको पछिल्लो राजनीतिक अवस्थाप्रति स्पष्ट रुपमै असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन् । गणतन्त्रपछिको राजनीतिक नेतृत्व, दलहरूको कार्यशैली तथा कम्युनिस्ट आन्दोलनको विभाजनबारे उनले आलोचनात्मक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन् । लेखकको निष्कर्ष के देखिन्छ भने नेपालमा वैचारिक निष्ठा कमजोर हुँदै जाँदा राजनीति अवसरवादतर्फ उन्मुख भएको छ । यद्यपि यो लेखकको वैचारिक निष्कर्ष भएकाले सबै पाठक त्यससँग सहमत हुनैपर्छ भन्ने छैन । यही कारणले पुस्तकले बहसको पनि पर्याप्त ठाउँ सिर्जना गरेको छ ।

यो पुस्तक भाषाशैलीका दृष्टिले सहज र सरल छ । जटिल राजनीतिक विषयलाई पनि सामान्य पाठकले बुझ्ने गरी प्रस्तुत गरिएको छ । लेखकले आफ्ना अनुभूति र विचारलाई रमाईलो ढंगले व्यक्त गरेका छन् । त्यसैले राजनीतिक साहित्यमा रुचि राख्ने मात्र होइन, इतिहास र संस्मरण पढ्न रुचाउने पाठकका लागि पनि यो पुस्तक पठनीय बन्न पुगेको छ । पुस्तकको भाषिक सरलता, प्रस्तुतीकरणको सरसता तथा वैचारिक स्पष्टतालाई यसको प्रमुख विशेषताका रूपमा समिक्षा भएका छन । पुस्तकको अर्को आकर्षक पक्ष यसको दृश्य प्रस्तुति हो । विभिन्न ऐतिहासिक स्थल, व्यक्तित्व तथा यात्रासँग सम्बन्धित तस्बिरहरूले पुस्तकलाई थप जीवन्त बनाएका छन्। यसले पाठकलाई केवल पाठ पढ्ने होइन, घटनास्थलसँग दृश्यात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्दछ ।

यो कृति ‘निर्वासन’ ले पाठकहरुलाई एउटा गम्भीर प्रश्न छोडेको छ । निर्वासन भनेको के हो ? के त्यो केवल आफ्नो मातृभूमिबाट टाढा रहनु हो, वा आफ्ना विचारका कारण समयसँग संघर्ष गर्नु पनि निर्वासन नै हो ? वा रुपान्तरणको आन्दोलनका लागी देश बाहिर बस्न पर्ने बाधयता हो ।यहा लेखकले तेस्रो अर्थलाई बढी महत्व दिएका छन्। कार्ल माक्र्स, भ्लादिमिर लेनिन र नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनका संस्थापक पुष्पलाल श्रेष्ठको जीवनलाई उदाहरण बनाउँदै उनले निर्वासनलाई इतिहास निर्माण गर्ने एउटा कठोर तर सृजनात्मक अवस्थाका रूपमा चित्रण गरेका छन्। यसरी पुस्तकले निर्वासनलाई दुःखको कथा मात्र होइन, वैचारिक परिपक्वताको यात्राका रूपमा पनि व्याख्या गरेको छ ।

लेखक भटराई स्वयं लामो समय राजनीतिसँग जोडिएका व्यक्ति भएकाले पुस्तकमा प्रस्तुत विचारहरू केवल अध्ययनबाट प्राप्त निष्कर्ष मात्र नभएर अनुभवले परिपक्व भएका दृष्टिकोण बनेका छन । यही कारणले पुस्तकमा तथ्य र अनुभूतिको सन्तुलित मिश्रण भेटिन्छ। लेखक कतै इतिहासकारजस्तै तथ्य प्रस्तुत गर्छन्, कतै यात्रावृत्तान्तकारझैँ दृश्यचित्र कोर्छन्, र कतै संस्मरणकार बनेर आफ्ना भावनाहरू अभिव्यक्त गर्छन् । राजनीतिक साहित्यमा यस्तो प्रत्यक्ष अवलोकन मिसिएको लेखन कमै पाइन्छ । यो पुस्तकको अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको ऐतिहासिक चेतना हो । लेखकले युरोप भ्रमणका क्रममा कार्ल माक्र्ससँग सम्बन्धित स्थलहरू, लेनिनको निर्वासनसँग जोडिएका ठाउँहरू तथा पुष्पलालको राजनीतिक यात्रालाई प्रत्यक्ष अवलोकन र अध्ययनसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्। यसले पाठकलाई इतिहास पढिरहेको अनुभूति सहित इतिहाससँग साक्षात्कार गराउँछ । ‘निर्वासन’को भाषाशैली सरल, स्पष्ट र प्रवाहपूर्ण छ । लेखकले जटिल राजनीतिक अवधारणालाई पनि सामान्य पाठकले बुझ्ने भाषामा व्याख्या गरेका छन्। पुस्तकमा अनावश्यक दार्शनिक जटिलता र जार्गन छैन। साहित्यिक दृष्टिले हेर्दा भाषा अलङ्कारिकभन्दा बढी संवादात्मक छ । लेखक पाठकसँग प्रत्यक्ष कुरा गरिरहेझैँ लाग्छ, जसले पुस्तकलाई सरस बनाएको छ ।

नेपालको समकालीन राजनीतिमाथि लेखकले गरेका टिप्पणीहरू पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम हुन्। लोकतन्त्र, गणतन्त्र र कम्युनिस्ट आन्दोलनको वर्तमान अवस्थाबारे उनले गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । आन्दोलनले बोकेका आदर्श र व्यवहारबीच बढ्दो दूरीप्रति उनको असन्तुष्टि स्पष्ट देखिन्छ। उनी बारम्बार इतिहासतर्फ फर्किएर वर्तमानलाई मूल्याङ्कन गर्छन्। यसरी पुस्तकले केवल अतीतको पुनस्र्मरण गर्दैन; वर्तमानमाथि पनि प्रश्न उठाउँछ । यसमा लेखकले व्यक्तिगत अनुभवलाई सार्वजनिक इतिहाससँग जोड्ने कला राम्रोसँग प्रयोग गरेका छन्। आफ्ना यात्रा, भेटघाट र अनुभूतिलाई उनले निजी संस्मरणमा मात्र सीमित राखेका छैनन ती अनुभवबाट व्यापक राजनीतिक निष्कर्ष निकाल्ने प्रयास गरेका छन्। यसले पुस्तकलाई बढि आत्मकेन्द्रित हुनबाट जोगाएको छ ।

यो पुस्तकमा समावेश गरिएका तस्बिरहरू पनि उल्लेखनीय छन्। राजनीतिक साहित्यमा दृश्य सामग्रीको प्रयोगले पाठकलाई घटनास्थल र पात्रसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्न सहयोग पुर्याीउँछ। विशेष गरी ऐतिहासिक स्थल र व्यक्तित्वसँग सम्बन्धित तस्बिरहरूले पुस्तकको विश्वसनीयता र आकर्षण दुवै बढाएका छन्। समालोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा पुस्तकका केही अध्यायहरूमा संस्मरण, यात्रा र राजनीतिक टिप्पणी एकैसाथ मिसिँदा विषयको केन्द्र केही खुकुलो भएको अनुभूति हुन्छ। कतिपय ठाउँमा सम्पादन अझ कसिलो भएको भए पुस्तकको प्रभाव अझ फराक हुन सक्थ्यो । त्यस्तै, केही ऐतिहासिक प्रसङ्गलाई थप स्रोत र सन्दर्भसहित विस्तार गरिएको भए अनुसन्धानात्मक मूल्य पनि बढ्ने थियो।

यो पुस्तकको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष यसको बहुआयामिक संरचना हो । लेखकले माक्र्स र लेनिनको निर्वासनकालीन संघर्षको चर्चा गर्दै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका संस्थापक पुष्पलालको वैचारिक यात्रासँग त्यसको तुलना गरेका छन् । यस क्रममा उनले नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको विकासक्रम, त्यसका उपलब्धि र कमजोरीको पनि समीक्षा गरेका छन् । पुस्तकले ऐतिहासिक तथ्य प्रस्तुत गर्ने मात्र होइन, ती तथ्यको वर्तमान राजनीतिक सन्दर्भसँग सम्बन्ध पनि जोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ ।

यो पुस्तक पूर्ण रूपमा आलोचनामुक्त भने छैन । कतिपय स्थानमा लेखक आफ्ना राजनीतिक विश्वासप्रति अत्यधिक प्रतिबद्ध देखिन्छन् । त्यसैले केही विश्लेषणहरू बहुपक्षीयभन्दा एकपक्षीय आएको अनुभूति हुन सक्छ । लेखक अडानबाट बिचलित त छैनन तर । श्रृंखलाको अभाव पनि पाइन्छ । समकालीन नेपाली राजनीतिका अन्य दृष्टिकोणलाई पनि समान रूपमा समेटिएको भए पुस्तक अझ सन्तुलित बन्न सक्थ्यो। यसबाहेक कतिपय प्रसंगमा संस्मरण, यात्रा र राजनीतिक विश्लेषण एकै ठाउँमा मिसिँदा विषयको केन्द्र केही खुकुलो भएको पनि महसुस हुनसक्दछ । माक्र्स, लेनिन र पुष्पलालको निर्वासनलाई स्मरण गर्दै लेखकले परिवर्तनका आन्दोलनहरू व्यक्तिगत सुविधाका लागी नभएर त्याग र प्रतिबद्धताबाट बहुजन हिताय निर्माण हुने तर्क प्रस्तुत गरेका छन् ।

भटराईको यो कृति कोशेली प्रकाशन बागबजारले प्रकाशनमा ल्याएको हो । पुन्यवति बलामीको आवरण र ले आउटमा तयार यो पुस्तकको संपादन भने प्रा डा हेमनाथ पौडेलले गरेका छन । बिसि प्रिन्टींग काठमाण्डौबाट मुद्रित यो पुस्तक २९४ पृष्ठको छ भने मूल्य रु ६०० रुपिया रहेको छ ।

समग्रमा लोककृष्ण भट्टराईको ‘निर्वासन (भ्हष्भि)’ नेपाली राजनीतिक साहित्यमा उल्लेखनीय योगदानका रूपमा स्थापित हुने सम्भावना बोकेको कृति हो। यसले इतिहासलाई वर्तमानसँग जोड्छ, व्यक्तिगत अनुभूतिलाई सामूहिक चेतनामा रूपान्तरण गर्छ र पाठकलाई विचारको यात्रामा सहभागी बनाउँछ। इतिहास, राजनीति, संस्मरण र वैचारिक साहित्यमा रुचि राख्ने पाठकका लागि यो पुस्तक पठनीय मात्र होइन, संग्रहणीय पनि देखिन्छ । नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई केवल घटनाको सूचीका रूपमा होइन, मानिसका सपना, संघर्ष र निर्वासन कथाका रूपमा बुझ्न चाहने पाठकका लागि ‘निर्वासन’ एउटा अर्थपूर्ण अध्ययन सामग्री बनेको छ ।