हामी सबैकाे संसारन्यूज

अत्यन्तै घमण्डी हटी र निर्दयी राजनीतिका कारण आज यो देशलाई बर्बाद पार्ने अवजसका भागी भइरहेका पूर्व प्रधानमन्त्री तथा नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीआज आफूलाई काजी भीम मल्लसँग तुलना गर्दै तुलना गर्दै आफूप्रति गम्भीर राजनीतिक षड्यन्त्र भएको निष्कर्ष सहित तर्क र विचार राखिरहँदा के उनको आजको राजनीतिक हैसियत काजी भीम मल्ल सँग तुलना योग्य छ ? भन्ने प्रश्न गम्भीर छ। यसै सन्दर्भमा  काजी भीम मल्लको तत्कालीन राजनैतिक सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्वको बारेमा केही बुँदागत टिपोटहरू तयार पार्न गइरहेको छु। यसले निश्चित रुपमा नयाँ पुस्तालाई काजी मल्लको बारेमा अध्ययन गर्ने र केपी ओलीले काजी भीम  मल्लसँग गरिरहेको तुलना सान्दर्भिक छ कि छैन भनेर विश्लेषण गर्न नयाँ पुस्ता जेन्जीलाई सहयोग मिल्छ भन्ने अपेक्षा सहित‘

भीम मल्ल : नेपाली राजनीतिमा एक ऐतिहासिक व्यक्तित्व

नेपाली इतिहासमा मल्लकाल एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण युग हो। काठमाडौं उपत्यकाका तीनवटा राज्य—कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुर—बीचको आन्तरिक प्रतिस्पर्धा, तिब्बतसँगको व्यापारिक सम्बन्ध र राज्य विस्तारका प्रयासले यस काललाई विशेष चिनाएको छ। यसै सन्दर्भमा कान्तिपुर राज्यका एक प्रभावशाली काजी भीम मल्ललाई सम्झनु आवश्यक हुन्छ। उनी राजनीतिक दृष्टिले मात्र नभई सैनिक नेतृत्व, व्यापारिक कूटनीति र न्यायप्रिय व्यवहारका कारण पनि नेपाली इतिहासमा उल्लेखनीय ठानिन्छन्।

यो तुलना इतिहासप्रतिको भद्धा मजाक मात्र होइन, जनताको चेतना र मूल्यप्रति पनि सरासर अन्याय हो ।

राजनीतिक पृष्ठभूमि र उदय

भीम मल्ल राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्ल (१७ औँ शताब्दी) को शासनकालमा उदाएका थिए।
– “काजी” पदमार्फत उनी दरबारमा उच्च जिम्मेवारीमा पुगेका थिए।
–  कान्तिपुर राज्यभित्र प्रशासनिक सुदृढीकरण, आन्तरिक व्यवस्था कायम राख्ने काममा उनी अग्रपंक्तिमा देखिएका थिए
–  उनी सैनिक नेतृत्वमा पनि सक्षम मानिन्थे। विशेष गरी उत्तरी सीमाना हुँदै तिब्बतसम्मको व्यापार र राजनीतिक प्रभाव विस्तारमा उनको महत्वपूर्ण योगदान थियो।

तिब्बतसँगको सम्बन्ध र व्यापारिक उपलब्धि
भीम मल्लको नाम विशेष गरी तिब्बतसँगको सम्झौतासँग जोडिन्छ।
– उनले नेपाल–तिब्बत व्यापारिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउन भूमिका खेले।
– तिब्बतको कुती, केरुङ, खासा आदिमा कान्तिपुरका व्यापारी घररकोठी खोल्ने अनुमति मिलेको उल्लेख पाइन्छ।
– नेपाली मुद्रा तिब्बतमा प्रचलनमा ल्याउन समेत उनी सक्रिय थिए भन्ने जनश्रुति रहँदै आएको छ।
यसरी उनले नेपाललाई व्यापारिक तथा कूटनीतिक दृष्टिले सशक्त बनाउन कोसिस गरेका देखिन्छ।

हत्या र षड्यन्त्र

भीम मल्लको जीवनको अन्त्य एउटा षड्यन्त्रपूर्ण हत्यामार्फत भयो।
– वि.सं. १७०७ तिर उनलाई दरबारमै बोलाइयो।
– हनुमानढोका दरबारको मुख्य ढोकाबाट प्रवेश गर्ने क्रममा उनको हत्या गरिएको ऐतिहासिक लेखहरूमा पाइन्छ।
– यसको पछाडि दरबारभित्रको ईर्ष्या, लोकप्रियता नबोक्ने शक्ति समूहको डर र दरबारभित्रको आन्तरिक द्वन्द्वलाई प्रमुख कारण मानिन्छ।
राजा प्रताप मल्लले उनको मृत्युमा पश्चात्ताप र दुःख प्रकट गरेको, तर घटनाको सम्पूर्ण न्याय हुन नसकेको इतिहासमा उल्लेख छ।

सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभाव

भीम मल्लको मृत्युपश्चात् उनको पत्नीले सती जाँदाखेरि दिएको श्राप नेपाली इतिहासमा निकै चर्चित छ।

• उनले “यो दरबारमा विवेक नहोस्, न्याय नहोस्” भन्ने श्राप दिएको विश्वास गरिएको छ।
• यसै श्रापलाई पछि उपत्यकाको विभाजन, राजनीतिक अस्थिरता र अव्यवस्थासँग पनि जोडेर बुझिन्छ।

यसरी उनी राजनीतिक मात्र नभई सांस्कृतिक लोककथामा समेत गहिरो रूपमा अंकित भएका छन्।

ऐतिहासिक मूल्याङ्कन

भीम मल्ललाई नेपाली इतिहासमा दुई दृष्टिले सम्झिन्छः

• वीर र कूटनीतिज्ञ – जसले तिब्बतसँग सम्बन्ध विस्तार गरेर नेपालको व्यापारिक क्षितिज फराकिलो बनाए।
• षड्यन्त्रको शिकार बनेको न्यायप्रिय व्यक्ति – जसको लोकप्रियता र शक्ति सहन नसकेर उनलाई दरबारकै हातले हत्या गरियो।

उनी न केवल व्यक्तिगतरूपमा महत्व राख्छन्, बरु मल्लकालीन दरबार राजनीति, आन्तरिक द्वन्द्व र बाह्य सम्बन्धलाई बुझ्ने एउटा झ्याल पनि हुन्।

भीम मल्ल जस्ता मानिस इतिहासमा कमै भेटिन्छन् जसले कूटनीतिक उपलब्धि, सैनिक नेतृत्व र न्यायप्रिय छवि निर्माण गरेका थिए तर अन्ततः दरबारभित्रकै षड्यन्त्रको शिकार बने । उनको विरासत आज पनि जनश्रुतिमा जीवित छ र नेपाली राजनीतिक इतिहास बुझ्न उनको अध्ययन अपरिहार्य मानिन्छ । उनलाई राष्ट्र र बलिदानको पर्याय मान्न मिल्छ भने ओली विवाद र अहंकारको प्रतीक हुन । काजी नेपाली इतिहासका एक साहसी नेता थिए भने ओली घमण्डी, हठी र असहिष्णु भएको आलोचना हुने गरेको छ । भीम मल्ल राष्ट्र र जनताको लागि जीवन अर्पण गर्ने वीर थिए भने ओली आफ्नो सत्ता र व्यक्तिगत छविलाई प्राथमिकता दिने धुर्त ठहर भए । पार्टी विभाजन, संसद विघटन, सत्ता टिकाउने रणनीति र व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाले उनलाई विवादास्पद बनायो । मल्ल राष्ट्र र जनताको हितलाई सर्वोपरी राख्ने इतिहासका नायक र ओली सत्ता र स्वार्थलाई अगाडि राख्ने आजका नेता । काजी मल्लसंग जोडेर आफुलाई पेश गर्नु ओलीको लागी सुहाउने कुरै होईन । यो तुलना इतिहासप्रतिको भद्धा मजाक मात्र होइन, जनताको चेतना र मूल्यप्रति पनि सरासर अन्याय हो ।

निष्कर्ष

भीम मल्लको राजनीतिक यात्रा नेपालको इतिहासमा कूटनीति, व्यापार र सत्ता संघर्षको प्रतीक हो। उनी जस्तै पात्रहरू नेपाली इतिहासमा कमै भेटिन्छन् जसले कूटनीतिक उपलब्धि, सैनिक नेतृत्व र न्यायप्रिय छवि निर्माण गरेका थिए तर अन्ततः दरबारभित्रकै षड्यन्त्रको शिकार बने। उनको विरासत आज पनि जनश्रुतिमा जीवित छ र नेपाली राजनीतिक इतिहास बुझ्न उनको अध्ययन अपरिहार्य मानिन्छ।

राजनीतिज्ञहरूले इतिहासका वीर पात्रलाई सम्झनु, तिनबाट प्रेरणा लिनु राम्रो कुरा हो। तर आफूलाई त्यस्ता पात्रसँग तुलना गर्नु भने अनुचित अभ्यास हो। केपी शर्मा ओलीले आफूलाई भीम मल्लसँग तुलना गर्दा त्यो तुलना इतिहासको अपमान र भीम मल्लप्रति अन्याय मात्र हुन्छ। काजी भीम मल्ल र केपी ओलीबीच तुलना गर्नु कुनै हालतमा न्यायसंगत हुँदैन, बरु वर्तमान राजनीतिक नेतृत्वलाई आलोचनाको घेरामा झन् स्पष्ट रूपमा उभ्याउने काम मात्रै हुन्छ।

(रिजाल, नेपाल बुद्धिजीवी संगठन वाग्मती प्रदेशका अध्यक्ष हुन् । )