हामी सबैकाे संसारन्यूज

१. पृष्ठभूमि
राष्ट्रवाद र देशभक्ति बीचको मुख्य भिन्नता के हो भने राष्ट्रवाद भनेको आफ्नो राष्ट्र वा जातिलाई सर्वोपरि ठान्ने राजनीतिक विचारधारा हो, जुन कहिलेकाहीँ आक्रामक र बहिष्करणकारी हुन सक्छ । यसको विपरीत देशभक्ति भनेको आफ्नो देश र त्यहाँका नागरिकहरूप्रतिको निस्वार्थ प्रेम र सद्भाव हो । नेपालको देशभक्ति र राष्ट्रियताको ऐतिहासिक विरासत सार्वभौमिकता, सांस्कृतिक विविधता, भौगोलिक अखण्डता र कहिल्यै औपनिवेशिक अधीनमा नरहेको गौरवपूर्ण इतिहासमा आधारित छ। यो विरासत हाम्रा वीर पुर्खाहरूको त्याग, बलिदान र विशिष्ट भू–राजनीतिक अवस्थाबाट निर्मित भएको हो । नेपालको सन्दर्भमा राष्ट्रवादी र देशभक्त भन्नाले आफ्नो मातृभूमि, संस्कृति र सार्वभौमिकताको रक्षाका लागि जीवन समर्पण गर्ने वा योगदान पु¥याउने महान् व्यक्तित्वहरूलाई बुझिन्छ । नेपाल सरकारले यस्ता विशिष्ट व्यक्तिहरूलाई राष्ट्रिय विभूतिको रूपमा सम्मान गरेको छ । हाम्रो समाजमा राष्ट्रवाद र देशभक्ति सम्बन्धमा केही भ्रम रहेकोले यस बारेमा स्पष्ट यो आलेख तयार परिएको हो । नेपालका १८ राष्ट्रिय विभूतिहरुको तस्विर तल दिइएको छ  ।

यहाँ मुख्य देशभक्त र राष्ट्रवादी व्यक्तित्वहरूको सूची र उनीहरूको योगदानको संक्षिप्त परिचर्चा गरिएको छः
नेपालका प्रमुख राष्ट्रिय विभूति तथा देशभक्तहरू १. पृथ्वीनारायण शाहः आधुनिक नेपालका निर्माता (राष्ट्रपिता) हुन् ।उनले ससाना टुक्रामा विभाजित राज्यहरूलाई एकीकरण गरेर विशाल नेपालको निर्माण गरेका थिए । २. भिमसेन थापाः नेपालका पहिलो प्रधानमन्त्री तथा वीर योद्धा हुन् । उनले अंग्रेजहरूसँग डटेर लड्न सेनालाई आधुनिकीकरण गरेका थिए । ३. अमरसिंह थापाः नेपाल–अंग्रेज युद्धका सर्वोच्च कमाण्डर थिए । उनलाई ‘नेपालका जीवित सिंह’ भनेर पनि चिनिन्छ । ४. बलभद्र कुँवरः नालापानीको युद्धमा थोरै नेपाली सेना लिएर अंग्रेजको विशाल फौजलाई परास्त गर्ने अमरवीर । ५. भक्ति थापाः सत्तरी वर्षको उमेरमा देउथलको युद्धमा अंग्रेजविरुद्ध लड्दै वीरगति प्राप्त गरेका महान् देशभक्त । ६. शंखधर साख्वाः नेपालीहरूको नयाँ वर्ष ‘नेपाल संवत्’ चलाउने, जसले गरिब जनताको ऋण चुक्ता गरेर आर्थिक सुधार गरेका थिए । ७. अरनिकोः महान् वास्तुकार, जसले नेपालको कला र संस्कृतिलाई चीनसम्म पु¥याएका थिए । ८. जयपृथ्वीबहादुर सिंहः शिक्षाविद् तथा मानवअधिकारवादी, जसले नेपाली शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो योगदान पु¥याए । देशको सार्वभौमिकता जोगाउन र निरंकुश राणा शासन हटाउन ज्यान आहुति दिने शहीदहरूलाई पनि नेपालमा उच्च कोटिको देशभक्त मानिन्छःशुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गंगालाल श्रेष्ठ, र दशरथ चन्दः यिनीहरू चार अमर शहीद हुन्, जसले प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि आफ्नो जीवन उत्सर्ग गरे । ९.लखन थापाः नेपालका प्रथम शहीद, जसले राणाविरोधी आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थिए । पछिल्लो समयमा गणतन्त्र स्थापना गर्न बलिदान दिने धेरै शहिदहरु छन् । उनीहरुको सूची लामो नै हुने भएकाले यो छोटो आलेखमा विस्त्रृत विवरण प्रदान गर्न संभाव छैन् ।

साहित्य, संस्कृति र समाज सुधारक १०.भानुभक्त आचार्यः नेपाली भाषाका आदिकवि हुन् । उनले रामायणलाई नेपालीमा अनुवाद गरेर भाषा र साहित्यको माध्यमबाट नेपालीहरूलाई भावनात्मक रूपमा जोडेका थिए । ११.मोतीराम भट्टः युवा कवि जसले आदिकवि भानुभक्तको कृतिको प्रचारप्रसार गरी नेपाली साहित्यको विकासमा अतुलनीय योगदान दिए । १२.महागुरू फाल्गुनन्दः किराँत समुदायमा सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक सुधार ल्याउने राष्ट्रिय विभूति । १३. शिक्षा, दर्शन र कूटनीतिज्ञ गौतम बुद्धः शान्तिका दार्शनिक । उनको जन्मभूमि (लुम्बिनी) ले विश्वभर नेपालको गौरव बढाएको छ । १४.जनक र १५.सीताः मिथिलाका राजा र सीता, जसले प्राचीनकालमा नै आदर्श शासन र नारी शक्तिको गौरव कायम गरे । १६. अरनिकोः चीन र तिब्बतमा नेपाली कला र वास्तुकला फैलाउने प्रसिद्ध कलाकार तथा शिल्पी । १७.अंशुवर्माः लिच्छविकालका एक प्रतापी र जनप्रेमी राजा । १८. साहसिक महिलापासाङ ल्हामु शेर्पाः सगरमाथाको सफल आरोहण गर्ने पहिलो नेपाली महिला, जसको साहस र राष्ट्रप्रेमले नेपाली महिलाको गौरव उच्च बनाएको छ ।

२.नेपालको राष्ट्रियता र देशभक्तिको ऐतिहासिक विरासतका आधारहरू
नेपालको राष्ट्रियता र देशभक्तिको ऐतिहासिक विरासतका प्रमुख आधारहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा वर्णन गर्न सकिन्छः
नेपाल एकीकरणको गौरवः १८ औं शताब्दीमा राजा पृथ्वीनारायण शाहले स–साना टुक्रिएका राज्यहरूलाई जोडेर आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए । ‘चार वर्ण र छत्तीस जातको साझा फूलबारी’ भनेर उनले अघि सारेको अवधारणाले नै नेपालको बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक एकताको पहिलो आधार खडा गरेको थियो ।

वीरता र बलिदानको इतिहासः नेपालको सिमाना र स्वाधीनताको रक्षाका लागि हाम्रा पुर्खाहरूले देखाएको वीरता यस विरासतको मुटु हो । नेपाल–अंग्रेज युद्ध (१८१४–१८१६) मा अमरसिंह थापा, बलभद्र कुँवर र भक्ति थापा जस्ता वीरहरूले गरेको बलिदान यसको ज्वलन्त उदाहरण हो ।

अखण्डता र उपनिवेशमुक्त पहिचानः नेपाल विश्वका ती सीमित देशहरूमध्ये एक हो जसले कहिल्यै कसैको उपनिवेश हुनुपरेन। कठिन भू–राजनीतिक चुनौती र शक्तिशाली साम्राज्यहरूको बीचमा पनि नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र, सार्वभौम र स्वाधीन अस्तित्व जोगाइराख्न सफल रह्यो ।

धार्मिक र सांस्कृतिक सहिष्णुताः बुद्धको जन्मभूमि र हिन्दु तथा बौद्ध धर्मको संगमका रूपमा रहेको नेपालमा विभिन्न जातजाति र धर्मका मानिसहरू सदियौंदेखि मेलमिलाप र सहिष्णुताका साथ बस्दै आएका छन् । यही सांस्कृतिक विविधता र आपसी सद्भाव नै नेपालको राष्ट्रियताको प्रमुख स्तम्भ हो ।

सामूहिक भावना र आधुनिक लोकतान्त्रिक एकताः समयको परिवर्तनसँगै नेपालको राष्ट्रियताको अवधारणा पनि विस्तारित भएको छ । राजतन्त्रबाट संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्मको ऐतिहासिक यात्रा तय गर्दा नेपालका जनताले आन्दोलन र क्रान्ति मार्फत देशको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय अखण्डतालाई अझ सुदृढ बनाएका छन् ।

समग्रमा, नेपालको देशभक्तिको विरासत भनेको केवल भूगोलको रक्षा मात्र नभई, विविध संस्कृति, भाषा र विचारलाई एउटै सूत्रमा बाँधेर राख्ने साझा नेपाली भावना हो ।

३. राष्ट्रवाद र देशभक्तिको सैद्धान्तिक तथा दार्शनिक आधार
राष्ट्रवादः यसको दार्शनिक आधारमा हेगेलको राज्य–केन्द्रित विचारधारा र रुसोको ‘जन–इच्छा’ जस्ता सिद्धान्तहरू पर्छन् । यसले साझा भाषा, जाति, संस्कृति वा इतिहासका आधारमा एउटा ‘राष्ट्र–राज्य’ (नेशन स्टेट) को निर्माणमा जोड दिन्छ । माक्र्सवादी दृष्टिकोणले राष्ट्रवादलाई पुँजीवादको उपजको रूपमा पनि हेर्छ । राष्ट्रवाद संकीर्ण चिन्तन हो ।

देशभक्तिः यसको मुख्य दार्शनिक आधार भनेको नैतिक कर्तव्य, नागरिक संलग्नता र प्रेम हो । यसलाई गान्धीवादी दर्शन जस्तै “वसुधैव कुटुम्बकम” (सबै विश्व एउटै परिवार हो) र शान्तिपूर्ण सह–अस्तित्वको सिद्धान्तसँग जोडेर हेरिन्छ । यसले अरूलाई हानि नपुराई आफ्नो भूमि र समाजलाई माया गर्न सिकाउँछ ।

४. नेपालको सन्दर्भमा राष्ट्रवादी र देशभक्त व्यक्ति पहिचान गर्ने आधार
देशभक्तः उनीहरू देशको माटो, भाषा, कला र संस्कृतिको सम्मान गर्छन् र यसको वास्तविक उत्थान चाहन्छन् । आलोचनात्मक चेत राख्छन्; देशको कमजोरी र भ्रष्टाचारलाई सच्याउन सक्रिय हुन्छन् । देशभक्तहरुले अरू देश र संस्कृतिको सम्मान गर्दै नेपालको विविधता जस्तै बहुजातीय, बहुधर्मीक, बहुभाषिकलाई आत्मसात् गर्छन् ।

राष्ट्रवादीः उनीहरूका लागि राष्ट्रिय सीमा, राज्यको अखण्डता र सार्वभौमिकता सर्वोपरि हुन्छन् । विशेषगरी कुनै बाह्य हस्तक्षेप वा सीमा विवादको बेला उनीहरू अग्रपङ्क्तिमा रहेर आवाज उठाउँछन् । कहिलेकाहीँ आफ्नो राष्ट्रलाई मात्र उत्कृष्ट ठान्ने र अन्य समुदायप्रति असहिष्णु हुने खतरा रहन्छ ।

राष्ट्रवादले संकटको समयमा देशलाई एकताबद्ध राख्न र राष्ट्रिय सुरक्षा एवम् सार्वभौमिकताको रक्षा गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यसले देशको स्वाभिमान जोगाउँछ । देशभक्तिले समाजमा शान्ति, सहिष्णुता र भाइचारा कायम राख्छ । यसले नागरिकहरूलाई कर तिर्ने, कानुनको पालना गर्ने र देशको विकासमा इमानदारीपूर्वक योगदान दिन प्रेरित गर्छ ।

५. विद्यमान चुनौतीहरू
नेपालमा देशभक्ति र राष्ट्रियताका मुख्य चुनौतीहरू भनेका युवा पलायन, राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, सांस्कृतिक विविधताको उचित व्यवस्थापनको अभाव र बाह्य भूराजनीतिक दबाब हुन् । यी समस्याले राष्ट्रिय एकता र स्वाभिमानलाई कमजोर बनाइरहेका छन् ।

नेपालको वर्तमान सन्दर्भमा देखिएका मुख्य चुनौतीहरू यस प्रकार छन्ः
राजनीतिक अस्थिरता र नेतृत्वको असफलताः देशमा बारम्बार हुने सरकार परिवर्तन र राजनीतिक खिचातानीले जनतामा निराशा छाएको छ । नेताहरूले आफ्नो स्वार्थपूर्तिका लागि राष्ट्रियतालाई एउटा नारा वा ढालको रूपमा मात्र प्रयोग गर्ने गरेका छन ।

व्यापक युवा पलायनः बेरोजगारी र गुणस्तरीय शिक्षाको अभावका कारण लाखौं युवाहरू विदेशिन बाध्य छन् । देशको मेरुदण्ड मानिने युवा वर्गको यो पलायनले देशभक्तिको भावनालाई गहिरो असर पुर्याएको छ ।

जातीय तथा क्षेत्रीय विभाजनः नेपाल बहुजातीय र बहुभाषिक मुलुक हो । तर, पहिचानको राजनीति र राज्यको समावेशी नीतिको कार्यान्वयनमा देखिएका कमजोरीले विभिन्न समुदायबीच अविश्वास बढाएको छ, जसले गर्दा एकीकृत राष्ट्रियतामा चुनौती खडा भएको छ ।

बाह्य हस्तक्षेप र भूराजनीतिः दुई ठूला छिमेकी राष्ट्र (भारत र चीन) को बीचमा अवस्थित नेपालमा बाह्य प्रभाव अत्यधिक छ । विदेशी शक्ति र प्रभावबाट राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र स्वाधीनताको रक्षा गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो ।

आर्थिक परनिर्भरताः देशको अर्थतन्त्र आयातमुखी र विप्रेषण आप्रवाहमा आधारित छ ।आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर नभएसम्म राष्ट्रियताका कुराहरू कमजोर साबित हुन्छन् ।

नयाँ पुस्ताको आक्रोशः विशेषगरी नयाँ युवा पुस्ताहरू पुराना राजनीतिक संरचना, भ्रष्टाचार र बेरोजगारीका कारण आक्रोशित छन् । उनीहरूले पुराना राष्ट्रियताका भाष्यहरूलाई नकार्दै सुशासन, रोजगारी र समान अवसरलाई आफ्नो पहिलो प्राथमिकता बनाएका छन् ।

नेपालको राष्ट्रियतालाई दिगो र बलियो बनाउनका लागि अब भावनात्मक नाराभन्दा पनि आर्थिक समृद्धि, सुशासन, र सम्पूर्ण नागरिकको अपनत्व महसुस गराउने समावेशी नीतिको आवश्यकता छ ।

अति–राष्ट्रवाद र संकीर्णताः नेपाल जस्तो बहुसांस्कृतिक र बहुभाषिक मुलुकमा कुनै एक निश्चित धर्म, भाषा वा जातिलाई मात्र राष्ट्रवादको मानक बनाउँदा अन्य समुदायमा अलगावको भावना आउन सक्छ ।

राजनीतिक स्वार्थ र दुरूपयोगः नेपालमा नेताहरूले व्यक्तिगत वा दलगत स्वार्थ पूरा गर्न ‘राष्ट्रवाद’ लाई चुनावी हतियार वा नाराको रूपमा प्रयोग गर्ने गरेका छन् ।

विदेश पलायनः देशप्रतिको प्रेम भावनामा मात्र सीमित हुँदा युवाहरूलाई स्वदेशमै रोक्न र गुणस्तरीय रोजगारी सिर्जना गर्न चुनौती खडा भएको छ ।

६. सिकिएका पाठहरू
नेपालको ऐतिहासिक देशभक्ति र राष्ट्रवादको विरासतबाट हामीले मुख्यतया राष्ट्रिय एकताको रक्षा, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान, र सार्वभौमिकताप्रति सधैं सजग रहने जस्ता महत्वपूर्ण पाठहरू सिकेका छौँ । नेपालको ऐतिहासिक विरासतबाट प्राप्त मुख्य शिक्षाहरू यस प्रकार छन्ः

विविधतामा एकताः नेपाल विभिन्न जातजाति, भाषा र धर्मको साझा फूलबारी हो । राष्ट्रियता बलियो बनाउन सबै समुदायको भाषा, संस्कृति र अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ ।

स्वाभिमान र सार्वभौमिकताः नेपालको इतिहासमा कुनै पनि विदेशी शक्तिसामु घुँडा नटेकेको वीरताको विरासत छ। यसबाट हामीले आफ्नो राष्ट्रिय स्वाधीनता र स्वाभिमानको जगेर्ना जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि गर्नुपर्छ भन्ने पाठ सिक्न सक्छौँ ।

दलगत स्वार्थभन्दा माथिः देशभक्ति भनेको कुनै राजनीतिक दल वा नेताप्रतिको भक्ति होइन । यो देश र जनताप्रतिको निस्वार्थ प्रेम हो ।
आन्तरिक एकता नै बलः बाह्य हस्तक्षेपबाट बच्न र देशको रक्षा गर्न आन्तरिक रूपमा बलियो र सामाजिक समानता र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्नुपर्छ ।

७. निष्कर्ष
नेपालको सन्दर्भमा राष्ट्रवाद र देशभक्ति दुवै अपरिहार्य छन् तर यिनको प्रयोग र अर्थ बुझ्न अत्यन्त जरुरी छ । जब राष्ट्रवाद स्वाभिमान र रक्षाको घेराभित्र रहन्छ र देशभक्तिले समाजमा प्रेम र विकासलाई जोड्छ, तब मात्र एउटा समृद्ध राष्ट्रको निर्माण सम्भव हुन्छ । यी दुईको आदर्श सन्तुलन नै साँचो अर्थमा नेपाल र नेपालीको हितमा हुन्छ । राष्ट्रवादको सीमा रक्षा र देशभक्तिको मानवीय प्रेम दुवै आवश्यक छन् तर राष्ट्रवादले आक्रामक रूप लियो भने त्यो समाज र विश्व शान्तिका लागि घातक बन्न सक्छ । राष्ट्रवाद अति संकीर्ण चिन्तन हो यसले अरुको भन्दा आफ्नै भाषा, भेष, संस्कृति मात्रै राम्रो हो भनेर वकालत गर्छ । नेपालको राष्ट्रियता यहाँको विविधता नै हाम्रो साझा संस्कृति र सामाजिक सद्भावमा आधारित हुनुपर्छ । हामीलाई साँघुरो घेरा भन्दा माथि उठेर सोच्नुपर्ने पाठ इतिहासले सिकाएको छ । हाम्रो देशको सन्दर्भमा राष्ट्रवादी र देशभक्त भन्नाले आफ्नो मातृभूमि, संस्कृति र सार्वभौमिकताको रक्षाका लागि जीवन समर्पण गर्ने वा योगदान पु¥याउने महान् व्यक्तित्वहरूलाई बुझिन्छ । नेपाल सरकारले यस्ता विशिष्ट व्यक्तिहरूलाई राष्ट्रिय विभूतिको रूपमा सम्मान गरेको छ ।