हामी सबैकाे संसारन्यूज

विज्ञान भैरवतन्त्र काश्मीर शैव दर्शन र कौल त्रिक परम्पराको एक अति प्राचीन र प्रामाणिक ग्रन्थ हो । यसले कुनै पनि दार्शनिक सिद्धान्तभन्दा पनि मनलाई शान्त पार्ने र चेतनाको उच्च अवस्था (समाधि) प्राप्त गर्ने व्यावहारिक ध्यान विधिहरूमा जोड दिन्छ । विज्ञान भैरव तन्त्र एक प्राकृतिक अनुभवको मार्ग हो जसले चेतनाको सीधा अनुभव गर्न सिकाउँछ । यो कुनै विश्वासको पुस्तक होइन, तर ११२ ध्यान विधिहरू समावेश गरिएको छ जसले आत्मज्ञान र चेतनाको विस्तार गर्न मद्दत गर्छ । यसमा जडान, श्वास, भावना, र विषयगत अनुभवहरूमा लक्ष्य राखेर अनुभव गर्न सिकाइन्छ । यसले शब्दहरूले वर्णन गर्न असम्भव ब्रह्म वा चेतनाको अनुभव गर्न उपयोगी छ । यो ग्रन्थलाई अझ गहिराइमा बुझ्न र अभ्यास गर्न यसको विस्तृत ज्ञान र एउटा मार्गदर्शक गुरुको मार्गदर्शन आवश्यक हुन्छ । धेरै योग गुरुहरूले यस ग्रन्थमा आधारित रहेर ध्यान शिविरहरू सञ्चालन गर्ने गर्दछन् । यसको अर्थलाई तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छः
१. विज्ञानः चेतना, ज्ञान वा विज्ञान ।
२. भैरवः मनभन्दा परको त्यो सर्वोच्च अवस्था जहाँ सबै द्वैत (भेदभाव) समाप्त हुन्छ र अज्ञानता नाश हुन्छ ।
३. तन्त्रः विधि, प्रविधि वा उपाय ।
तसर्थ, विज्ञान भैरव तन्त्र भनेको चेतनाको त्यो सर्वोच्च अवस्थामा पुग्ने वैज्ञानिक एवम् व्यावहारिक विधि हो ।

१. सूत्राधार
यो ग्रन्थ भगवान् शिव (भैरव) र देवी पार्वती (भैरवी) बीचको संवादमा आधारित छ । यसमा भगवान् शिवले देवीका प्रश्नहरूको उत्तर दिँदै मन र चेतनालाई नियन्त्रण गर्ने ११२ वटा प्रयोगात्मक विधिहरू (धारणा÷ध्यान) बताउनुभएको छ ।

२. महत्व र दायरा
यसको मुख्य महत्व यो हो कि यसमा बताइएका विधिहरू कुनै निश्चित धर्म, जाति वा परम्परामा सीमित नभई सार्वभौमिक छन् । यसको दायरा असीमित छ किनभने यसमा दैनिक जीवनका साधारण क्रियाकलापहरू जस्तैः हिँड्दा, सुत्दा, सास फेर्दा, प्रेमीसँगको प्रेम, वा कुनै काम गर्दालाई नै ध्यानको माध्यम बनाइएको छ ।

३. उद्देश्य
आत्म–साक्षात्कारः आफ्नो वास्तविक स्वरूप र शुद्ध चेतना (भैरव) लाई चिन्नु ।
दैनिक जीवनमा आनन्दः सांसारिक दुःख र सीमाहरू भन्दा माथि उठेर मुक्तिको अनुभव गर्नु ।
विचारबाट मुक्तिः मनमा निरन्तर चलिरहेको विचारको प्रवाहलाई रोकेर शान्तिको अनुभूति गर्नु ।

४. विज्ञान भैरव तन्त्रको सिद्धान्त
यसको मुख्य लक्ष्य मानव चेतनालाई साधारण स्तरबाट उठाएर परम चेतना वा ‘भैरव’ (निर्विकार र द्वैतरहित अवस्था) मा पु¥याउनु हो ।
यस ग्रन्थका मुख्य सिद्धान्तहरू यस प्रकार छन्ः

४.१ विज्ञान भनेको के हो?
विज्ञानको अर्थ यहाँ बौद्धिक ज्ञान वा शास्त्रार्थ (बहस) नभई ‘प्रयोगात्मक ज्ञान वा प्रत्यक्ष अनुभूति’ हो । यो यस्तो विज्ञान हो जसले प्रश्नको “किन?” भन्दा पनि “कसरी?” भन्ने कुरामा जोड दिन्छ अर्थात्, ध्यान कसरी गर्ने भत्रे कुरामा व्याख्य गर्दछ ।

४.२ भैरवको अवस्था
भैरव भनेको डरलाग्दो रूप मात्र नभएर, मनका सबै द्विविधा, द्वैत (राम्रो–नराम्रो, दुःख–सुख), र विचारहरूबाट मुक्त भएको पूर्ण चेतनाको अवस्था हो । जब कोही व्यक्ति आफ्नो अहंकार र मनको सिमाभन्दा माथि उठ्छ, त्यो नै भैरव अवस्था हो ।

४.३ तन्त्रको सिद्धान्त
तन्त्रको सिद्धान्त अनुसार, यो ब्रह्माण्डमा जे जति कुराहरू छन्, ती सबै दिव्य ऊर्जाका रूप हुन् । तन्त्रले संसारलाई त्याग्नु पर्छ भन्दैन, बरु दैनिक जीवनका अनुभव, श्वासप्रश्वास, भावना र इन्द्रियहरूलाई नै आध्यात्मिक जागरणको माध्यम बनाउन सकिन्छ भनेर सिकाउँछ । “विज्ञान” शब्दको अर्थ विशेष ज्ञान वा विज्ञान हुन्छ । यो ग्रन्थले कुनै अन्धविश्वास वा कठिन कर्मकाण्ड सिकाउँदैन, तर मानिसको चेतनालाई कसरी ब्रह्माण्डीय चेतनासँग जोड्न सकिन्छ भनेर पूर्णतया व्यावहारिक र वैज्ञानिक तरिका बताउँछ । तन्त्रको सिद्धान्त अनुसार, ‘भैरव’ त्यो परम चेतना हो जुन सबै बस्तु र अवस्थाभन्दा माथि छ । शिव (स्थिर चेतना) र शक्ति (ऊर्जा वा गति) दुवै एकै हुन् । यी दुईको मिलन नै आत्म–साक्षात्कार हो । अन्य परम्पराहरूमा संसार त्यागेर जंगल वा गुफामा जानुपर्ने मान्यता हुन्छ तर विज्ञान भैरव तन्त्रले दैनिक जीवनमा गरिने हरेक क्रियाकलाप जस्तैः श्वासप्रश्वास, खाना खाने बेला, हिँड्ने बेला, प्रेम वा काम वासनाको क्षण, निद्रा र सपनाको अवस्थालाई नै ध्यानको ढोकाको रूपमा प्रयोग गर्न सिकाउँछ ।

४.४ श्वासको विज्ञान
यसमा श्वासप्रश्वासलाई मुख्य आधार बनाइएको छ । भित्र जाने श्वास र बाहिर आउने श्वासको बीचमा एक क्षणको खाली ठाउँ हुन्छ, जसलाई ’कुम्भक’ भनिन्छ । यो खाली ठाउँ नै परम सत्य (भैरव अवस्था) अनुभव गर्ने महत्वपूर्ण बिन्दु हो ।

४.५ शून्यता र विचारको साक्षी
जब दिमागमा कुनै विचार आउँदैन, त्यो शून्यताको क्षण (Void) हुन्छ । यस तन्त्रले कुनै पनि प्रकारको दमन नगरी, आउने विचारहरूलाई तटस्थ भएर हेर्न र साक्षी बस्न सिकाउँछ। जब विचारको अन्त्य हुन्छ, तब वास्तविक आत्म–बोध हुन्छ ।

५. विधि र प्रक्रिया
विज्ञान भैरव तन्त्र भगवान शिव र देवी पार्वतीको बीचको संवादमा आधारित एक प्राचिन तान्त्रिक ग्रन्थ हो । यसमा चेतनाको उच्च अवस्था (समाधि) प्राप्त गर्न र मनलाई स्थिर पार्ने ध्यानका ११२ वटा वैज्ञानिक विधिहरू (धारणा वा सुत्र) बताइएका छन् ।
यी ११२ विधिहरूलाई मानिसको दैनिक जीवन, इन्द्रिय र प्रकृतिका विभिन्न पक्षमा आधारित गरी प्रमुख समूहमा वर्गीकरण गरिएको छः
५.१ श्वास–प्रश्वास सम्बन्धी विधिहरू
यी विधिहरू श्वासको गति, भित्र जाने र बाहिर आउने श्वासबीचको खाली ठाउँ (शून्य) मा ध्यान केन्द्रित गर्नमा आधारित छन्ः
श्वासको मिलन बिन्दुः श्वास भित्र गएर बाहिर फर्किने र बाहिर गएर भित्र फर्किने दुईवटै मोडमा ध्यान लगाउने ।
श्वासको शून्य अवस्थाः श्वास पूर्ण रूपमा बाहिर छोडेर वा पूर्ण रूपमा भित्र लिएर केही समय रोकिने र त्यो खालीपन (शून्य) लाई महसुस गर्ने ।

५.२ ध्वनि र कम्पन सम्बन्धी विधिहरू
यसमा सुन्ने क्षमताको प्रयोग गरेर मनलाई बाह्य आवाजबाट आन्तरिक मौनतातर्फ लैजाने अभ्यास हुन्छ ः
मौनतामा ध्यानः कुनै पनि मन्त्र वा ध्वनि (जस्तैः ॐ) विस्तारै उच्चारण गर्दा अन्त्यमा निस्कने मौनतामा ध्यान लगाउने ।
संगीतको लयः कुनै वाद्ययन्त्रको धुन सुन्दा–सुन्दा आवाज हराउँदै जाँदा उत्पन्न हुने खाली ठाउँमा केन्द्रित हुने ।

५.३. इन्द्रिय चेतना सम्बन्धी विधिहरू
इन्द्रियहरूबाट प्राप्त हुने अनुभवहरूलाई साक्षी भावले हेरेर चेतना जगाउने विधिहरू हुन् :
स्पर्श वा सुगन्धः कुनै सुखद स्पर्श वा सुगन्धको सुरुआती क्षणमा पूर्ण रूपमा सचेत रहने ।
इन्द्रियको विलयः खाना खाँदा, पानी पिउँदा वा कुनै स्वाद लिँदा त्यो अनुभवको गहिराइमा गएर आनन्दित हुने ।

५.४. शून्य वा खालीपनमा आधारित विधि
सोच–विचारको अन्त्य गरेर शून्य अवस्थाको अनुभव गर्ने अभ्यासः
विचाररहित अवस्थाः दुईवटा विचारको बीचमा आउने खाली ठाउँ वा गहिरो निद्रा अघिको अवस्थालाई महसुस गर्ने ।
अन्तरिक्ष वा आकाशः आफ्नो मनलाई विचारबाट खाली गरेर चारैतिर फैलिएको अनन्त आकाशमा विलय गराउने कल्पना गर्ने ।

५.५. दृश्य र कल्पना सम्बन्धी विधिहरू
आँखा बन्द गरेर वा खुला राखेर गरिने केही विशेष अभ्यासः
ज्योतिको ध्यानः टाउकोको माथिल्लो भाग वा हृदयमा दियोको ज्वाला वा दिव्य प्रकाशको कल्पना गर्ने ।
बिन्दु वा आँखाको बीचः दुई आँखाको बीचमा (तेस्रो आँखा) वा कुनै निश्चित वस्तुमा निरन्तर हेरेर (त्राटक) मनलाई एकाग्र गर्ने ।

५.६. भाव र भावना सम्बन्धी विधिहरू
दैनिक जीवनमा आइरहने भावना र प्रेमलाई ध्यानमा रूपान्तरण गर्ने विधिः
प्रेम र करुणाः कुनै प्रियजन वा परमात्माप्रति उत्कट प्रेम वा भक्तिमा लीन हुने ।
भय वा रिसः डर वा रिस उठ्दाखेरि त्यसको केन्द्रमा जाने र त्यो भावनालाई शान्त साक्षी भएर हेर्ने ।
यी ११२ वटा विधिहरूको विस्तृत जानकारी र तिनको अभ्यास विधिबारे गहन जानकारी पाउन ओशोको पुस्तक ‘विज्ञान भैरव तन्त्र’ अध्ययन गर्न सकिन्छ, जसमा यी सुत्रहरूलाई सरलीकृत गरेर व्याख्या गरिएको छ ।यी विधिहरुको स्पष्ट चित्र भने पाउ‘न सकिदैन । यस विधामा विज्ञहरुले थप अध्ययन—अनुसन्धान गर्न जरुरी देखिन्छ ।
भैरव तन्त्र विधिको सामान्य तस्विर तल देखाइएको छः

६. चुनौती र सिकेका पाठ
विधिहरू अत्यन्त सरल छन्, तर सरल चीजहरूमा मनको अहंकारले विश्वास गर्न मान्दैन। त्यसैले यो अभ्यास गर्न सुरुमा धैर्यताको कमी हुन सक्छ।कुनै पनि प्रविधिको अधिक बौद्धिक विश्लेषण गर्नुभन्दा प्रयोगात्मक अभ्यास मुख्य हो ।सबै विधि सबैका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ, आफ्नो प्रकृति अनुसार मिल्ने विधि छानेर निरन्तरता दिनुपर्छ ।

७. स्वास्थ्य र मानसिक शान्तिमा प्रयोग
तनाव व्यवस्थापनः श्वासको नियन्त्रणले मस्तिष्कमा आनन्द दिने हर्मोनहरूलाई सन्तुलित गर्छ ।
निद्रा र आरामः शरीरको भारहीनताको अनुभूति गराउने विधिले शारीरिक तनाव र पीडा कम गर्छ ।
मानसिक शान्तिः भावना र मनको उतारचढावलाई साक्षीभावले हेर्दा मनमा गहिरो शान्ति र स्थिरता प्राप्त हुन्छ ।

८. वैज्ञानिक आधार
विज्ञानका अनुसार यसका विधिहरूले मस्तिष्कको दायाँ (Intuitive-Creative) र बायाँ (Logical) भागबिच सन्तुलन मिलाउँछन् । उदाहरणका लागि, श्वासको ग्यापमा ध्यान लगाउँदा मस्तिष्कमा प्यारासिम्पेथेटिक नर्भस सिस्टम सक्रिय हुन्छ, जसले रक्तचाप घटाउँछ र मानसिक तनावलाई तुरुन्त कम गर्छ । यसका प्राणायाम र धारणाहरू न्यूरोसाइन्ससँग मिल्दोजुल्दो छन् ।तन्त्रको शाब्दिक अर्थ नै “प्रविधि वा विधि” हुन्छ। आधुनिक विज्ञानले जस्तै, यसले सिद्धान्त वा दर्शनमाभन्दा पनि प्रयोगात्मक अनुभवमा जोड दिन्छ ।

यसका मुख्य वैज्ञानिक पक्षहरू निम्नलिखित छन्ः
श्वासको विज्ञान -Science of Breath) : आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले गहिरो श्वासप्रश्वास र ध्यानले कसरी नर्भस सिस्टमलाई नियन्त्रण गर्छ भनेर प्रमाणित गरेको छ। यस ग्रन्थमा श्वास लिने र छोड्ने प्रक्रियाका बीचमा आउने खाली ठाउँमा ध्यान केन्द्रित गर्न भनिएको छ । जब मानिसले दुई श्वासको बीचको त्यो शुन्य अवस्थामा ध्यान दिन्छ, तब मस्तिष्कको नो–माइन्ड’ अर्थात् विचाररहित अवस्था उत्पन्न हुन्छ ।

न्यूरोलोजी र चेतना ग्रन्थमा आँखाको बीच भाग (तेस्रो आँखा), मेरुदण्डको केन्द्र र हृदयमा ध्यान लगाउने विधिहरू छन् । यी शरीरका न्युरोलोजिकल केन्द्रहरू हुन्, जसमा ध्यान दिंदा मस्तिष्कमा शान्तिको हर्मोन निस्कन्छ र तनाव हराउँछ ।
अनुभव (Direct Experiential Method) : विज्ञानमा कुनै पनि कुरालाई प्रयोगद्वारा प्रमाणित गरिन्छ । यस ग्रन्थमा कुनै अन्धविश्वास वा पूजापाठ नभई, स्वयंले अभ्यास गरेर मनको शक्ति जाँच्न सिकाइएको छ । विज्ञान भैरव तन्त्र कुनै अन्धविश्वास वा पूजाको किताब होइन । यो मानव मस्तिष्कलाई नियन्त्रण गर्ने र मानसिक शान्ति प्राप्त गर्ने एक विशुद्ध ‘प्राविधिक ज्ञान’ हो ।

यसका मुख्य शिक्षाहरू यस प्रकार छन्ः
श्वासको अभ्यासले सिकाउँछ कि श्वास लिँदा र फाल्दा, त्यसको बीचमा एक सानो ‘पज’ (रोकिने समय) आउँछ । यदि हामीले त्यो क्षणलाई समात्न सक्यौं भने, हाम्रा सबै विचारहरू रोकिन्छन् र मन एकदम शान्त हुन्छ । इन्द्रियहरूको प्रयोग हामी हाम्रा इन्द्रियहरू (आँखा, कान, नाक, जिब्रो, छाला) मा यति धेरै अल्झिएका हुन्छौं कि हामी आफैंबाट टाढा हुन्छौं । यस तन्त्रले इन्द्रियहरूलाई बाहिरी संसारबाट हटाएर आफ्नै भित्री चेतनामा केन्द्रित गर्ने तरिका सिकाउँछ ।
वर्तमानमा बाँच्न सिकाउनेः आधुनिक जीवनमा हामी या त भूतकालमा पछुताउँछौं, या भविष्यको चिन्ता गर्छौं । यस ग्रन्थमा दिइएका ११२ वटा ध्यान प्रविधिहरूले मानिसलाई हरेक पल वर्तमानमा कसरी जिउने भनेर सिकाउँछन् ।

९. निष्कर्ष
विज्ञान भैरवतन्त्र हिन्दु धर्मको प्राचीन ग्रन्थ हो, जुन काश्मीर शैव दर्शनसँग सम्बन्धित छ । यो ग्रन्थ मूलतः भगवान शिव र माता पार्वती बीचको संवादको रूपमा रहेको छ । विज्ञान भैरव तन्त्र कुनै अन्धविश्वास वा कठिन धार्मिक ग्रन्थ नभई आन्तरिक रूपान्तरणको एक शुद्ध, प्रयोगात्मक विज्ञान हो । यसले बताउँछ कि ईश्वर वा परम शान्ति कुनै बाहिरी ठाउँमा छैन, त्यो हाम्रै श्वास र चेतनामा यसै क्षण उपस्थित छ । यसका विधिहरू अपनाएर आधुनिक मानिसले सजिलैसँग स्वस्थ, तनावमुक्त र आनन्दमय जीवन बिताउन सक्छ । ग्रन्थमा ११२ विधिहरू छन्, जसमध्ये केही मुख्य विधिहरुमा श्वासको शून्य अवस्था हो । दुईवटा श्वासको बिचको खाली समयलाई हेर्नु हो । आँखाको बिचमा ध्यान दिने, दुई आँखीभौंको बिचमा वा विचार आउनुभन्दा अघिको पलमा ध्यान लगाउनु । शून्य अवस्थाको अनुभव गर्न निदाउनु अघिको वा उठ्दाको क्षणमा वा मृत्युतुल्य अवस्थामा बसेर चेतनाको साक्षी बन्नु हो । ध्वनिमा लीन हुनु भनेको झरनाको निरन्तर आवाज, घण्टीको आवाज वा श्वासको आवाजमा पूर्ण रूपले डुब्नु भनेको हो । अस्तु ।