हामी सबैकाे संसारन्यूज

१.पृष्ठभूमि
आधुनिक सामाजिक विज्ञानले देखाउँछ कि मानिसको आचरण, धर्मीय दृष्टिकोण र अन्य नकारात्मक दृष्टिभङ्ग लगातार शिक्षा, सामाजिक प्रभाव र आत्म–प्रतिबिम्बनको माध्यमबाट दश वर्षभित्र परिवर्तन हुन सक्छ । यसलाई सामाजिक रूपमा ‘सामाजिक परिवर्तन’ भनिन्छ, जसमा आचरणिक अभ्यास, चिन्तन र सामाजिक वातावरणको प्रभावले ठूलो भूमिका खेल्छ । धर्मको अर्थ बदल्नु वा नकारात्मक दृष्टिकोण बदल्नु अवस्था अनुसार सम्भव छ । सामाजिक विज्ञानले यस्तो परिवर्तनको लागि नैतिक शिक्षा, आत्म–सम्बोधन र सामाजिक सहयोगलाई महत्व दिन्छ । अब नेपालको राजनीतिक परिवर्तन बारेमा केही विमर्श गरौं । नेपालमा प्रायः १० वर्षमा राजनीतिक परिवर्तनको समापन भएको छ, जसले अस्थिरता, मन्त्रिमण्डल अदल वदल, र दलहरूबीचको झगडा बढाएको छ । सन् १९९० को जनक्रान्तिपछि संवैधानिक राजतन्त्र सुरु भएपनि, सन् २००१ को राजाको हत्यापछि राजतन्त्र समाप्त भएर गणतन्त्र आएको छ । यस्तो परिवर्तनले राजनीतिक संरचना र शक्तिको बँटवारा बदलेको छ । नेपालमा नियमित रूपमा राजनीतिक आन्दोलनहरू भएका छन् जसले राज्य निर्माण र स्थिरता अस्तित्वमा चुनौती उत्पन्न गरेको छ ।

२.कसरी सामाजिक शिक्षाले धर्मीय दृष्टिकोण परिवर्तन गर्छ?
आधुनिक सामाज विज्ञान विशेषगरी सामाजिक शिक्षण सिद्धान्त अनुसार, मानिसको धर्मीय दृष्टिकोण जन्मजात होइन, बरु सिकाइको उपज हो । अल्बर्ट बान्डुराको सामाजिक शिक्षण सिद्धान्तले यसलाई स्पष्ट पार्छ । यहाँ केही प्रमुख तरिकाहरू प्रस्तुत गरिएका छन्ः
१.अवलोकनात्मक शिक्षा (Observational Learning): मानिसहरू अरूको व्यवहार हेरेर र त्यसको नतिजा देखेर सिक्छन् । यदि समाजमा धार्मिक सहिष्णुता र सकारात्मक दृष्टिकोण भएको व्यवहार देखाइन्छ र त्यसको प्रशंसा हुन्छ भने, नयाँ पुस्ताले त्यही अंगाल्छ।त्यसैगरी, कठोर धार्मिक दृष्टिकोणको नकारात्मक नतिजा देखाइयो भने त्यसप्रति आकर्षण घट्छ।

२.आदर्श व्यक्तित्वको प्रभावः समाजमा सम्मानित व्यक्तिहरू (गुरु, शिक्षक, अभिभावक, नेता) ले देखाएको धार्मिक दृष्टिकोण अरूले पछ्याउँछन् । यदि यी आदर्श व्यक्तित्वहरूले उदार, समावेशी र वैज्ञानिक धार्मिक दृष्टिकोण देखाए भने समाजमा त्यो फैलिन्छ।

३.सुदृढीकरण (Reinforcement) : सकारात्मक सुदृढीकरणले सहिष्णु र समावेशी धार्मिक दृष्टिकोण राख्नेहरूलाई समाजले प्रशंसा, सम्मान र स्वीकार्यता दिन्छ ।

नकारात्मक सुदृढीकरणः कट्टरपन्थी वा नकारात्मक धार्मिक दृष्टिकोण राख्नेहरूलाई सामाजिक बहिष्कार वा आलोचना हुन्छ । यसले मानिसहरूलाई आफ्नो दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न प्रोत्साहित गर्छ ।

४.सामाजिक संज्ञानात्मक सिद्धान्त (Social Cognitive Theory): मानिस आफ्नो वातावरण र सोचाइबीच निरन्तर अन्तरक्रिया गर्छ । शिक्षा र संवादले कुनै धर्म वा समुदायप्रति रहेको गलत धारणालाई चुनौती दिन सक्छ ।

संज्ञानात्मक असन्तुलन (Cognitive Dissonance): जब मानिसलाई नयाँ जानकारी वा अनुभवले पुरानो धारणा गलत हो भन्ने बोध हुन्छ, तब उसले आफ्नो दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न बाध्य हुन्छ ।

५.संवाद र अन्तरसम्पर्कः गोर्डन अलपोर्टको सम्पर्क परिकल्पनाअनुसार, विभिन्न धार्मिक पृष्ठभूमिका व्यक्तिहरूबीच समान अवस्थामा सकारात्मक अन्तरक्रिया हुँदा आपसी पूर्वाग्रह र नकारात्मक दृष्टिकोण घट्दै जान्छ ।

६.औपचारिक शिक्षाः विद्यालय/कलेजमा वैज्ञानिक चेतना, तुलनात्मक धर्म, मानवअधिकार र सहिष्णुताको शिक्षाले व्यक्तिको धार्मिक दृष्टिकोणमा ठोस परिवर्तन ल्याउँछ । नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि खुलेको समाज, शिक्षाको विस्तार र सञ्चर माध्यमको पहुँचले धार्मिक सहिष्णुता र धर्मनिरपेक्षताप्रति मानिसको दृष्टिकोणमा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याएको छ । यो सामाजिक शिक्षाकै परिणाम हो ।

सारमा, सामाजिक शिक्षामार्फत उपयुक्त मोडल, सुदृढीकरण, संवाद र शिक्षाको प्रबन्ध गरियो भने १० वर्षभित्रमा पनि व्यक्ति र समाजको धर्मीय दृष्टिकोणमा ठोस परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ ।

३.दश वर्षमा नकारात्मक आचरण कसरी सुधार्न सकिन्छ ?
दश वर्षमा नकारात्मक आचरण सुधारको सम्भावना बारेमा विमर्श गरौं —
आधुनिक सामाजिक विज्ञानका अनुसार, १० वर्षको अवधि मानव आचरण परिवर्तनको लागि पर्याप्त लामो समय हो । यहाँ केही प्रमुख वैज्ञानिक आधार र प्रक्रियाहरू छन्ः
३.१ व्यवहारिक परिवर्तनको सिद्धान्तः (Transtheoretical Model (Prochaska & DiClemente) का अनुसार, आचरण परिवर्तन ६ चरणमा हुन्छः पूर्व–विचार, विचार, तयारी, कार्य, रखरखाव, र समाप्ति । दश वर्षभित्र यी सबै चरण पार गर्न सकिन्छ ।
३.२ प्लास्टिसिटी र न्यूरोप्लास्टिसिटीः मानव मस्तिष्क जीवनभर परिवर्तनशील रहन्छ । नयाँ बानी र सोचाइको विकास ६–२४ महिना भित्र हुने अनुसन्धानले देखाएको छ । दश वर्ष त झनै लामो समय हो ।
३.३ सामाजिक सिकाइ सिद्धान्त (Social Learning Theory–Bandura) : मानिसले अरूको अवलोकन, अनुकरण र सुदृढीकरणबाट नयाँ आचरण सिक्छन् । समुदाय र परिवेश परिवर्तन गरेर नकारात्मक आचरण सुधार्न सकिन्छ ।
३.४ संज्ञानात्मक पुनर्संरचना (Cognitive Restructuring): नकारात्मक सोचाइलाई चुनौती दिएर सकारात्मक सोचाइमा बदल्ने थेरापी प्रभावकारी हुन्छ । यसले ६–१२ महिनामै परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।

४.सोंचाइ कसरी सुधार्न सकिन्छ?
सोंचाइ कसरी सुधार्न सकिन्छ भन्ने बारेमा तलको (तालिका १) द्वारा प्रष्ट पारिएको छ ।
तालिका १ः सोचाइ सुधार गर्ने व्यावहारिक उपाय

अध्ययन-Robinson et al.,२०१४): नियमित ध्यान अभ्यासले ८–१० हप्तामा नकारात्मक भावना ३० प्रतिशत् घटाएको पाइयो । लामो अवधिको अध्ययन Roberts et al., अनुसार १० वर्षको अवधिमा मानिसको व्यक्तित्व उल्लेखनीय रूपमा परिवर्तन हुने देखाएको छ।

सारमा दश वर्षको अवधिमा नकारात्मक आचरण सुधार सम्भव र वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छ । तर यसको लागि निरन्तरता, आत्म–जागरूकता, सकारात्मक सामाजिक घेरा र उचित मार्गदर्शन अनिवार्य छ । परिवर्तन एकैपल्ट हुँदैन । यो एक क्रमिक प्रक्रिया हो, जुन दश वर्षभित्र पक्कै पनि सम्भव छ । हामीले नेपालको सन्दर्भमा यस्तो परिवर्तन देख्दै र भोग्दै आएकै छौं । तर यस्तो परिवर्तन बुझ्नको लागि गहन अध्ययन, अनुसन्धान र वैज्ञानिक अवलोकन तथा शूक्ष्म विश्लेषण गर्न जरुरी हुन्छ ।

५.आत्म–प्रतिबिम्बनले धर्म र अदम्य दृष्टिभङ्गमा के भूमिका खेल्छ ?
आत्म–प्रतिबिम्बन भनेको आफैंले आफ्नो विचार, विश्वास, व्यवहार र भावनाहरूलाई गहिराइले नियाल्ने प्रक्रिया हो । यसले धर्म र अदम्य/नकारात्मक दृष्टिभङ्ग परिवर्तनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । आधुनिक सामाजिक विज्ञान, विशेषगरी मनोविज्ञान र समाजशास्त्र अनुसार यसको भूमिका यसरी व्याख्या गर्न सकिन्छः
५.१ आत्म–प्रतिबिम्बन र धर्म परिवर्तनः धर्मको पुनव्र्याख्याः धर्म भनेको केवल जन्मसँग आउने चीज होइन, यो सांस्कृतिक, सामाजिक र व्यक्तिगत अनुभवले बनेको हुन्छ। आत्म–प्रतिबिम्बनले मानिसलाई आफ्नो धर्मीय मान्यता किन र कसरी बन्यो भन्ने प्रश्न गर्न मद्दत गर्छ । नोबेल पुरस्कार विजेता मनोवैज्ञानिक ड्यानियल कानेम्यानको “स्लो थिंकिङ“ सिद्धान्त अनुसार जब मानिसले आफ्नो विश्वासलाई गहिराइले जाँच्छ, तब पुरानो स्वचालित सोच परिवर्तन हुन सक्छ । उदाहरणको रुपमा एक व्यक्तिले बाल्यकालदेखि सिकेको धार्मिक दृष्टिकोण जस्तैः “यो धर्म नै सर्वश्रेष्ठ छ” लाई आत्म–प्रतिबिम्बनले चुनौती दिन सक्छ र अरू धर्म वा विचारधाराप्रति खुला दृष्टिकोण विकास गर्न मद्दत गर्छ ।

५.२ आत्म–प्रतिबिम्बन र नकारात्मक दृष्टिभङ्ग परिवर्तनःसंज्ञानात्मक पुनर्रचनाः यो संज्ञानात्मक व्यवहार मनोचिकित्साको एक प्रमुख प्रक्रिया हो । आत्म–प्रतिबिम्बनले नकारात्मक सोचको ढाँचा (जस्तैः “सधैं नराम्रो हुन्छ”, “सबै मानिस अविश्वासी हुन”) पहिचान गराउँछ र त्यसलाई यथार्थपरक सकारात्मक सोचले बदल्न मद्दत गर्छ ।
भावनात्मक बुद्धिमत्ता वृद्धिः अमेरिकी मनोवैज्ञानिक ड्यानियल गोलम्यानका अनुसार, आत्म–प्रतिबिम्बनले आत्म–जागरूकता बढाउँछ। यसले मानिसलाई आफ्नो क्रोध, ईष्र्या, घृणा जस्ता नकारात्मक भावनाको मूल कारण बुझ्न र त्यसलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ ।

५.३ सामाजिक विज्ञानको अनुसन्धानले के भन्छ?
लियोन फेस्टिन्जरको संज्ञानात्मक असमञ्जस सिद्धान्त (Cognitive Dissonance Theory) : जब मानिसको विश्वास जस्तैः “म राम्रो मान्छे हुँ” र व्यवहार जस्तैः “म अरूप्रति नकारात्मक व्यवहार गर्छु” बीच द्वन्द्व हुन्छ, तब असहजता महसुस हुन्छ । आत्म–प्रतिबिम्बनले यस असमञ्जसलाई पहिचान गराउँछ र व्यवहार वा विश्वास परिवर्तनको लागि प्रेरणा दिन्छ ।

दीर्घकालीन प्रभावः हार्वर्ड विश्वविद्यालयको “ग्रान्ट स्टडी” (७५ वर्ष लामो अध्ययन) ले देखाएको छ कि आत्म–प्रतिबिम्बन र आत्म–सुधारको आदत भएका व्यक्तिहरूले समयसँगै आफ्नो दृष्टिकोण, सम्बन्ध र जीवन सन्तुष्टिमा उल्लेखनीय सकारात्मक परिवर्तन देखाउँछन् ।

५.४ व्यवहारिक प्रक्रिया
आत्म–प्रतिबिम्बनको प्रभावकारीताका लागि यी चरणहरू उपयोगी छन्ः
क) पहिचानः मैले कस्तो धर्मीय धारणा वा नकारात्मक दृष्टिकोण राखेको छु?जस्तैः “म सधैं अरूको आलोचना गर्छु” ।
ख) मूल्याङ्कनः के यसले मेरो जीवन र अरूको जीवनमा राम्रो प्रभाव पार्छ ? यसले किन र कसरी प्रभाव पारेको छ?
ग) परिवर्तनको योजनाः मैले यसलाई कसरी अझ राम्रो बनाउन सक्छु? जस्तैः “आज म एक व्यक्तिको प्रशंसा गर्नेछु” ।
घ) अभ्यासः यसलाई नियमित रूपमा गर्ने र शूक्ष्म अवलोकन गर्दै जाने । यो प्रक्रिया निरन्तर अभ्यास गर्दै गर्नु पर्छ ।

६.नेपालमा हरेक दश वर्षमा देखिएका राजनीतिक परिवर्तनहरु
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा हरेक दशक विशेषगरी १०–१० वर्षको अन्तरालमा ठूला–ठूला आन्दोलन र परिवर्तनहरू भएका छन् । यसको मुख्य निष्कर्ष भनेको निरंकुश शासन जस्तैः राणा शासन र राजतन्त्रको अन्त्य गरी जनतालाई सार्वभौम बनाउनु, समावेशी लोकतन्त्र स्थापना गर्नु, र नागरिकका आधारभूत अधिकार सुनिश्चित गर्नु हो ।
नेपालको पछिल्लो राजनीतिक यात्रा र त्यसको निष्कर्षलाई दशकवार (दशकका प्रमुख घटनाक्रमका रूपमा) तल बुझ्न सकिन्छः

६.१ २००७ साल (सन् १९५०–१९५१): प्रजातन्त्रको उदय
यो आन्दोलनको दवावले१०४ वर्ष लामो जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको स्थापना भयो । यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा परिचित गरायो र जनताका लागि आधारभूत लोकतान्त्रिक अधिकार—शिक्षा, स्वास्थ्य, स्वतन्त्रताको ढोका खोल्यो ।

६.२ २०१७ साल (सन् १९६०–१९६१)” पञ्चायत व्यवस्थाको सुरुवात
राजा महेन्द्रद्वारा प्रजातन्त्रको अपहरण, संसद् विघटन, र दलविहीन पञ्चायत व्यवस्थाको सुरुवात भयो । यस अवधिमा केही विकास निर्माणका काम भए तापनि राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाइयो र नागरिकको स्वतन्त्रता कुण्ठित गरियो ।

६.३ २०४६ साल (सन् १९९०–१९९१): बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्बहाली
जनआन्दोलन–१ बाट निरंकुश पञ्चायतको अन्त्य र संवैधानिक राजतन्त्रसहितको बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना भयो । देशमा नयाँ संविधान बन्यो र प्रेस तथा वाक् स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी भयो । तर दलहरूबीचको सत्ता खिचातानीका कारण राजनीतिक अस्थिरता सुरु भयो । प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापनाले प्रेस स्वतन्त्रता, नागरिक अधिकार र मानवअधिकारको विकासमा ठूलो फड्को मार्यो । राजनीतिक अस्थिरता र बारम्बार सरकार परिवर्तनले दीर्घकालीन विकास योजनाहरू अवरुद्ध भए।

६.४ २०६२/२०६३ साल (सन् २००६–२००७): गणतन्त्र र शान्ति प्रक्रिया
जनआन्दोलन–२, माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको अन्त्य (विस्तृत शान्ति सम्झौता), र राजतन्त्रको अन्त्यले नेपाल ‘संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र’ घोषित भयो । यो नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो संरचनात्मक परिवर्तन थियो, जसमा समावेशीता र समानुपातिक प्रतिनिधित्वको जग बस्यो । गणतन्त्र स्थापना, धर्मनिरपेक्षता, समावेशी लोकतन्त्रको मार्गप्रशस्त भयो । पछाडी परेकावा पारिएका वर्ग (दलित, महिला, मधेसी, आदिवासी) ले संविधानमा समावेशी अधिकार पाए । संविधान बनाउन ढिलाइ, भ्रष्टाचार र राजनीतिक ध्रुवीकरणले सामाजिक विकास प्रभावित भयो ।

६.५ २०७२ साल (सन् २०१५): नयाँ संविधान र संघीयता
संविधान सभाबाट संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको नयाँ संविधान जारी भयो । यसले देशलाई सात प्रदेशमा विभाजन गरी विकेन्द्रीकरण र तीन तहको सरकार (संघ, प्रदेश र स्थानीय) को व्यवस्था ग¥यो । संघीयता लागू भएपछि प्रदेशस्तरमा विकासको अवसर बढ्यो, तर मधेस आन्दोलन र अल्पसङ्ख्यक समुदायमा असन्तुष्टिले सामाजिक एकता कमजोर बनायो । संविधानमा प्राब्धान भएका अधिकार लागू नभएकाले संघीयताको मर्म अनुसार प्रदेश र स्थानीय सरकारले धक फुकाएर काम गर्न पाएका छैनन् ।

६.६ पछिल्लो दशक र समसामयिक परिवर्तन
संविधानपछिको पहिलो आम निर्वाचन र युवा पुस्ताको बढ्दो राजनीतिक सहभागिताका कारण नवयुवाहरुको आन्दोलनले पुराना नेताहरूलाई चुनौती दिएको छ ।नेपाली राजनीति अहिले पनि संक्रमणकालमै रहेको देखिन्छ । व्यवस्था परिवर्तन भए पनि नागरिकको अवस्थामा तात्वीक सुधार नहुनु, आर्थिक संकट, र बेरोजगारी यथावत् नै छन् । यी परिवर्तनहरूले नेपालको राजनीतिक संरचनालाई पहिलेको तुलनामा बढी विकेन्द्रीकृत, समावेशी र लोकतान्त्रिक बनाएको छ, तर कार्यान्वयनको चरणमा अझै चुनौतीहरू रहेका छन् ।

६.७सामाजिक परिवर्तन अध्ययन गर्दा सामाज वैज्ञानिककमा हुनु पर्ने गुण
एक सामाजिक वैज्ञानिक भनेको त्यो विशेषज्ञ हो जसले मानव समाज, संस्कृति, र सामाजिक सम्बन्धहरूको वैज्ञानिक तरिकाले अध्ययन गर्छ । उनीहरू मानिसहरूले कसरी एक–अर्कासँग व्यवहार गर्छन्, समाज कसरी चल्छ, र मानिसका गतिविधिहरूले समाजलाई कसरी परिवर्तन गर्छन् भन्ने कुरा पत्ता लगाउँछन् । मुख्य विषयहरू जस्तै समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, र मनोविज्ञान यस अन्तर्गत पर्छन् । यी विज्ञानहरूले समाजका जटिलताहरू बुझ्न र समाधान खोज्न मद्दत गर्छन् । यसले समाजका नीति, संस्कृति, अर्थतन्त्र र राजनीतिलाई विश्लेषण गर्छ ।

सामाजिकवैज्ञानिकहरुले सामाजिक र राजनीतिक घटनाहरूलाई आलोचनात्मक रूपमा अवलोकन गर्न आवश्यक गुणहरूमा गुणात्मक अनुसन्धान, भावनात्मक उदासीनता, संरचनात्मक विश्लेषण, र सामाजिक वास्तविकताको गहिरो बुझाइ समावेश छ । ग्राउण्डेड थियोरी र प्रत्यक्ष अवलोकनबाट घटनाहरूको सार्थकता बुझ्नु महत्वपूर्ण छ । नेपालमा सामाजिक विज्ञानको विकासमा ऐतिहासिक र बहुआयामीक दृष्टिकोणको आवश्यकता छ । गुणात्मक अनुसन्धानले कुनै घटनालाई त्यसको प्राकृतिक परिवेशमा अध्ययन गर्छ । संख्यात्मक तथ्याङ्कले के भइरहेको छ भन्ने देखाउँदा गुणात्मक अनुसन्धानले किन र कसरी भइरहेको छ भन्ने पक्ष उजागर गर्छ । उदाहरणका लागि, चुनावी मतदान तथ्याङ्कले कोलाई मत पर्यो भन्ने देखाउँदैन, तर अन्तर्वार्ता र लक्षित समूहसंगको विमर्शले मानिसहरूको निर्णय प्रक्रिया बुझ्न मद्दत गर्छ ।

७.निष्कर्ष
आत्म–प्रतिबिम्बन भनेको आफ्नो मानसिक नक्सालाई सच्याउने सबैभन्दा शक्तिशाली उपकरण हो । यसले धर्म र दृष्टिकोणलाई कठोरबाट लचिलो बनाउन मद्दत गर्छ । दश वर्षको अवधिमा नियमित आत्म–प्रतिबिम्बन गर्ने व्यक्तिले आफ्नो धार्मिक दृष्टिकोणलाई अझ समावेशी, तर्कसंगत र मानवीय बनाउन सक्छ, र नकारात्मक दृष्टिभङ्गलाई सकारात्मक, रचनात्मक दृष्टिकोणमा परिणत गर्न सक्छ । समग्रमा, नेपालको हरेक दश वर्षे राजनीतिक परिवर्तनले जनतालाई अधिकार सम्पन्न बनाएको छ । तर, राजनीतिक दलहरूमा सुशासनको कमी र सत्ता केन्द्रित राजनीतिका कारण हरेक परिवर्तनपछि जनतामा असन्तुष्टि र निराशा पनि उत्तिकै मात्रामा देखिने गरेको छ । युवा पुस्तामा देखिएको राजनीतिक सक्रियता, सुशासन र पारदर्शिताको मागले पुरानो संरचनालाई चुनौती दिन्छ । तर सत्तामा पुगेका युवा वर्गले जनताको हक हित, राष्ट्रियता, सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता र आर्थिक तथा सामाजिक रुपान्तरणमा कस्ता भूमिका निर्वाहा गर्ने हुन त्यो अझै हेर्न बॉकी छ ।

नेपालमा दशकौंको राजनीतिक परिवर्तन एउटै कारणले नभई जनआन्दोलन, दलहरूको शक्ति सङ्घर्ष, संवैधानिक कमजोरी, सशस्त्र द्वन्द्व र बाह्य प्रभावको जटिल संयोजनको परिणाम हो । भारत, चीन र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिको रुचि र हस्तक्षेपले नेपालको राजनीतिक परिवर्तनलाई प्रभाव पार्छ । नेपालको राजनीतिक चक्रले सामाजिक विकासलाई दोहोरो असर पारेको छ । दीर्घकालमा भने लोकतान्त्रिक मूल्य, मानवअधिकार र समावेशीताको विकास भएको छ । तर बारम्बार राजनीतिक उथलपुथलले दीर्घकालीन योजना जस्तैः शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार विकास आदिमा एकरूपता आउन सकेको छैन । राजनीतिक अस्थिरताका कारण विदेशी लगानी र आर्थिक विकासमा पनि ठूलो प्रभाव परेको छ । नेपालको सन्दर्भमा, राजनीतिक परिवर्तनले सामाजिक चेतना र अधिकारको विस्तार गरे पनि, चरम भ्रष्टाचार, स्थिरताको कमीले विकासको गति सुस्त बनाएको देखिन्छ । सर्वसाधारण जनता अझै संतुष्ट भएको पाइदैन । जबसम्म विकासको फल सर्वसाधारण जनताको हात—हातमा अहिले र यही पुग्दैन, उनीहरुको मुहारमा मुस्कान देखिदैन तबसम्म असंतुष्टीको स्वरहरु सडकमा पोखिई रहनेछन् । अस्तु ।